Hãy chọn ngôi thứ nhất khi bạn muốn người đọc ở sát trong đầu một nhân vật, nghe đúng giọng họ, và chấp nhận chỉ biết những gì nhân vật ấy biết. Chọn ngôi thứ ba khi bạn cần một khoảng lùi, cần theo nhiều nhân vật, hoặc cần người kể nhìn thấy điều nhân vật không thấy.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Ngôi kể là quyết định đầu tiên và cũng là quyết định ảnh hưởng tới mọi câu sau đó. Đổi ngôi giữa chừng có khi phải viết lại cả truyện. Tập này giúp bạn chọn đúng từ sớm.
Ngôi thứ nhất: gần gũi nhưng bị giới hạn
Khi người kể xưng ngôi thứ nhất, người đọc nghe trực tiếp một giọng. Mọi thứ đi qua bộ lọc của nhân vật đó, từ cách gọi tên người khác tới cái họ để ý và cái họ bỏ qua. Cảm giác gần gũi rất mạnh.
Văn học thiếu nhi Việt Nam có một ví dụ ai cũng biết: Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, chính chú Dế Mèn kể lại cuộc đời mình. Giọng kể tự mãn rồi dần biết hối hận chính là một phần của câu chuyện.
Cái giá phải trả là người kể chỉ biết những gì họ thấy và nghĩ. Bạn không thể cho người đọc biết người khác đang nghĩ gì, trừ khi nhân vật đoán. Nhiều người mới phá luật này mà không biết, để người kể biết cả những điều xảy ra khi họ không có mặt.
Ngôi thứ nhất cũng hợp với người kể không đáng tin, tức người kể tự lừa mình hoặc lừa người đọc. Đây là kỹ thuật khó nhưng rất hay khi làm được.
Chuyện xưng hô của người kể trong tiếng Việt
Tiếng Anh chỉ có một đại từ ngôi thứ nhất, còn tiếng Việt có cả một hệ thống. Người kể xưng mình, tớ, em, tao, hay xưng bằng tên, mỗi cách đã cho người đọc biết tuổi, tính cách và quan hệ của họ với người nghe.
Một cô bé mười tuổi xưng em với người đọc nghe ngoan và nhỏ. Một gã trai giang hồ xưng tao nghe ngang tàng. Chọn đại từ xưng hô là chọn luôn giọng điệu cho cả truyện, nên đừng chọn theo thói quen.
Cái khó là giữ nhất quán. Khi người kể nói chuyện với nhiều nhân vật khác nhau, cách họ gọi người khác thay đổi theo vai vế, nhưng cách họ xưng với người đọc phải giữ ổn định.
Ở ngôi thứ ba, chuyện gọi nhân vật là anh, cô, hắn, y, lão cũng mang thái độ. Gọi một người đàn ông là hắn đã ngầm đứng ở một khoảng cách lạnh. Nam Cao gọi Chí Phèo là hắn, và chữ đó làm việc rất nhiều.
Ngôi thứ ba hạn tri và toàn tri
Ngôi thứ ba có hai cách dùng chính. Hạn tri là người kể bám sát một nhân vật, chỉ vào được đầu người đó, gần giống ngôi thứ nhất nhưng có thêm chút khoảng lùi. Đây là lựa chọn phổ biến của truyện ngắn hiện đại.
Toàn tri là người kể biết hết, vào được đầu mọi nhân vật, biết cả quá khứ và tương lai. Cách này có sức bao quát, hợp với những truyện dài nhiều tuyến, nhiều thế hệ. Nhưng nếu không cẩn thận, người đọc không biết nên gắn bó với ai.
Còn một cách nữa là ngôi thứ ba khách quan, người kể chỉ tả những gì nhìn và nghe được, không vào đầu ai. Cách này giống máy quay, hợp với truyện có nhiều thoại và nhiều điều không nói ra.
Với người mới, mình khuyên bắt đầu bằng ngôi thứ ba hạn tri. Nó vừa gần gũi, vừa cho bạn chút tự do tả nhân vật từ bên ngoài, và ít bẫy hơn toàn tri.
Lỗi nhảy điểm nhìn và cách phát hiện
Lỗi nhảy điểm nhìn là khi trong cùng một cảnh, người kể đang ở trong đầu nhân vật A rồi bỗng biết luôn suy nghĩ của nhân vật B. Ví dụ: Lan nhìn mẹ, thấy lòng nặng trĩu. Mẹ thì đang nghĩ con bé này chẳng hiểu gì. Hai câu, hai cái đầu.
Người đọc có thể không gọi được tên lỗi, nhưng họ thấy chao đảo, không biết đứng ở đâu. Cảm xúc bị chia đôi nên cả hai đều nhạt.
Cách phát hiện là khi sửa, đánh dấu mỗi câu có suy nghĩ hoặc cảm xúc bên trong, ghi bên lề là của ai. Nếu trong một cảnh có hai tên trở lên, bạn đã nhảy.
Cách sửa là chọn một người làm điểm nhìn cho cảnh đó. Suy nghĩ của người kia chỉ được gợi qua cử chỉ, nét mặt, lời nói. Muốn đổi điểm nhìn, hãy đổi ở chỗ chuyển cảnh, có khoảng trắng báo hiệu.
Thử viết một cảnh ở ba ngôi
Cách học nhanh nhất là tự trải nghiệm sự khác biệt. Chọn một cảnh ngắn, ví dụ một bữa cơm gia đình có ai đó vừa báo tin bỏ việc. Viết cảnh đó ba lần, mỗi lần một ngôi.
Lần một ngôi thứ nhất, từ người con vừa báo tin. Lần hai ngôi thứ ba hạn tri, bám theo người mẹ. Lần ba ngôi thứ ba khách quan, chỉ có hành động và thoại.
Bạn sẽ thấy cùng một sự kiện mà ba bản cho ba cảm giác. Bản nào khiến bạn muốn viết tiếp nhất, đó có thể là ngôi đúng cho câu chuyện này.
Đừng ngại đổi ngôi sau bản nháp đầu nếu thấy không hợp. Nhiều người viết đã làm vậy, và tuy tốn công, truyện thường hay lên hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Ngôi thứ hai có dùng trong truyện được không?
Có, khi người kể gọi người đọc hoặc nhân vật chính là bạn. Cách này hiếm và khó giữ lâu, nhưng có thể tạo cảm giác rất riêng trong truyện ngắn hoặc thơ văn xuôi.
Ngôi thứ nhất có phải là tác giả kể chuyện của mình không?
Không. Người kể ngôi thứ nhất là một nhân vật do tác giả dựng lên. Người đọc không nên đồng nhất họ với tác giả, và người viết cũng nên giữ khoảng cách đó để tự do hơn.
Một truyện dài có thể dùng nhiều ngôi kể không?
Có thể, ví dụ mỗi chương do một nhân vật kể. Điều quan trọng là mỗi giọng phải khác nhau rõ ràng và người đọc luôn biết ai đang kể.
Ngôi nào dễ viết nhất cho người mới?
Ngôi thứ ba hạn tri thường dễ kiểm soát nhất. Ngôi thứ nhất nghe dễ nhưng hay khiến giọng người kể lẫn với giọng tác giả, và dễ phạm lỗi biết những điều nhân vật không thể biết.
Đổi ngôi kể khi sửa có mất nhiều công không?
Có, vì không chỉ đổi đại từ mà phải đổi cả những gì được biết và được kể. Nhưng nếu ngôi cũ làm truyện yếu, công sức đó thường xứng đáng.
