Một câu mở đầu truyện ngắn giữ được người đọc khi nó khiến họ thắc mắc điều gì đó và muốn biết lời đáp. Cách chắc ăn nhất là đặt ngay một con người đang làm gì đó, kèm một chi tiết hơi lệch khỏi bình thường, hoặc một giọng kể có thái độ rõ ràng.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Biên tập viên và người đọc đều bận. Nhiều người quyết định đọc tiếp hay bỏ chỉ sau vài dòng. Tập này nói về cách để vài dòng đầu của bạn không bị phí.
Câu mở đầu phải làm được việc gì?
Câu đầu tiên có ba việc: đưa người đọc vào thế giới truyện, cho họ nghe giọng kể, và gieo một câu hỏi. Không cần làm cả ba trong một câu, nhưng đoạn mở đầu nên làm được hết.
Câu hỏi được gieo không cần là bí ẩn lớn. Nó chỉ cần đủ để người đọc muốn đọc câu thứ hai. Ví dụ mình tự đặt: sáng hôm ấy bà Tư mặc áo dài đi chợ. Câu hỏi bật ra ngay: vì sao một bà cụ lại mặc áo dài đi chợ.
Giọng kể thì báo hiệu loại truyện. Một câu mở có chút hài hước nói với người đọc rằng đây không phải bi kịch nặng nề. Một câu mở lạnh, ít chữ, báo hiệu một truyện căng.
Nếu đoạn đầu chỉ tả thời tiết, phong cảnh mà không có con người hay câu hỏi, người đọc chưa có lý do để ở lại.
Bốn kiểu mở đầu thường hiệu quả
Kiểu thứ nhất là mở bằng hành động. Nhân vật đang làm một việc, tốt nhất là việc có chút gấp gáp hoặc khác thường. Anh ấy đếm lại tiền lần thứ ba rồi mới dám bước vào tiệm vàng. Chỉ một câu, đã có người, có việc, có sức căng.
Kiểu thứ hai là mở bằng chi tiết lệch thường. Một thứ không nên ở chỗ đó lại ở chỗ đó. Trong tủ lạnh nhà ông giáo có một con chim sẻ chết, được gói cẩn thận trong giấy báo. Người đọc buộc phải đọc tiếp.
Kiểu thứ ba là mở bằng giọng kể có thái độ. Người kể nói một điều chủ quan, đôi khi gây tranh cãi. Cả xóm ai cũng ghét cô Hạnh, trừ mẹ mình, và đó là lý do nhà mình bị cả xóm ghét lây. Giọng kể đã là một nhân vật.
Kiểu thứ tư là mở bằng lời thoại. Một câu nói bị cắt khỏi ngữ cảnh có sức tò mò rất lớn. Nhưng cẩn thận, lời thoại mở đầu phải đủ sắc, nếu không nó chỉ như nghe lỏm một câu vu vơ.
Những kiểu mở đầu nhạt mà người mới hay dùng
Mở bằng thức dậy. Nhân vật mở mắt, vươn vai, nhìn đồng hồ. Kiểu này quá quen đến mức biên tập viên thường đọc lướt. Trừ khi việc thức dậy đó có gì bất thường, hãy bắt đầu muộn hơn.
Mở bằng tả thời tiết dài. Một trời thu trong vắt, lá vàng rơi xào xạc. Thời tiết có thể hay khi nó gắn với tâm trạng hay tình huống, nhưng một đoạn tả cảnh đứng một mình thì người đọc chưa biết vì sao cần quan tâm.
Mở bằng tiểu sử. Cô sinh ra ở một làng nhỏ ven sông, là con thứ ba trong gia đình có năm anh chị em. Đây là hồ sơ, chưa phải truyện. Thông tin đó nên rắc dần vào sau.
Mở bằng suy ngẫm triết lý. Cuộc đời là một chuỗi những lựa chọn. Câu này đúng nhưng không thuộc về riêng truyện nào. Người đọc muốn gặp một người cụ thể, không muốn nghe giảng.
Viết câu mở đầu trước hay sau?
Nhiều người viết kể rằng họ chỉ viết câu mở đầu thật sự sau khi xong bản nháp. Lý do đơn giản: chỉ khi biết truyện kết ra sao, bạn mới biết câu đầu cần gieo câu hỏi nào.
Lúc viết nháp, cứ mở bằng bất cứ câu nào giúp bạn bắt đầu, kể cả câu thức dậy. Đừng để nỗi lo câu đầu phải hoàn hảo làm bạn không dám viết. Câu đầu của bản nháp chỉ là cái thang để trèo vào truyện.
Khi sửa, một mẹo rất hay là xoá đoạn đầu tiên và đọc thử từ đoạn thứ hai. Rất thường gặp là đoạn thứ hai mới là chỗ truyện thực sự bắt đầu, còn đoạn đầu chỉ là lúc người viết khởi động.
Nếu thử xoá cả đoạn hai mà truyện vẫn đứng, hãy xoá tiếp. Bạn dừng lại khi xoá thêm thì người đọc bị lạc.
Lời hứa của câu mở đầu và cái kết phải giữ
Câu mở đầu là một lời hứa với người đọc. Nếu bạn mở bằng một chi tiết bí ẩn, cuối truyện phải có câu trả lời hoặc ít nhất một sự soi sáng. Nếu bạn mở bằng giọng hài hước, truyện không nên đột ngột thành bi kịch mà không có chuẩn bị.
Có một quy tắc hay được nhắc trong giới viết kịch gắn với tên Anton Chekhov: nếu hồi đầu có khẩu súng treo trên tường, thì tới cuối nó phải nổ. Với câu mở đầu cũng thế, thứ bạn đặt lên đầu trang phải có việc.
Một cách kiểm tra hay là đặt câu đầu và câu cuối cạnh nhau. Chúng có nói chuyện với nhau không. Nhiều truyện ngắn hay có câu cuối như một tiếng vọng của câu đầu, nhưng mang nghĩa đã khác đi.
Bài tập cho tập này: viết năm câu mở đầu khác nhau cho cùng một truyện, theo năm kiểu đã nói. Đọc to cả năm, chọn câu khiến bạn muốn viết tiếp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Câu mở đầu nên dài hay ngắn?
Không có quy tắc cứng. Câu ngắn tạo cú đánh nhanh, câu dài có thể kéo người đọc vào một dòng chảy. Điều quan trọng là câu đó có làm người đọc muốn đọc câu thứ hai không.
Có nên mở bằng cảnh căng nhất rồi quay lại kể từ đầu?
Cách này hiệu quả nếu cảnh căng thật sự gây tò mò và phần quay lại đủ hấp dẫn. Nếu lạm dụng, người đọc sẽ thấy hụt hẫng khi phải chờ lâu mới quay về được chỗ hay.
Mở đầu bằng câu hỏi tu từ có được không?
Ít khi hiệu quả, vì nó thường nghe như bài văn nghị luận. Thay vì hỏi người đọc, hãy để tình huống tự đặt câu hỏi trong đầu họ.
Câu mở đầu nổi tiếng có nên bắt chước không?
Học cách nó làm việc thì nên, chép cấu trúc gần như nguyên xi thì không. Người đọc quen văn chương sẽ nhận ra, và câu mở đầu của bạn mất đi cái riêng.
Truyện thiếu nhi có cần mở đầu khác không?
Trẻ em cần vào chuyện nhanh hơn và cần một nhân vật dễ gắn bó ngay. Câu mở đầu nên có hành động, có âm thanh hoặc một điều kỳ lạ cụ thể, tránh tả cảnh dài.
