Viết từ chuyện đời mình mà không làm tổn thương người thân là chuyện làm được, nếu bạn giữ lại cảm xúc thật nhưng hư cấu hoá con người và hoàn cảnh, đổi những chi tiết khiến người ta nhận ra, và luôn tự hỏi mình đang kể chuyện hay đang muốn trả đũa ai. Câu hỏi cuối cùng đó quan trọng hơn mọi kỹ thuật.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Chất liệu mạnh nhất của người viết thường là đời họ. Nhưng đời mình chưa bao giờ chỉ là của riêng mình, nó dính với cha mẹ, anh chị, người từng yêu. Tập này bàn về cái ranh giới tế nhị ấy.
Vì sao chuyện đời mình lại là chất liệu mạnh?
Khi viết về điều mình đã sống, bạn có những chi tiết không ai bịa ra được: mùi căn bếp, cách mẹ gọi tên bạn lúc giận, cái im lặng trong bữa cơm sau một trận cãi nhau. Người đọc cảm được độ thật đó dù không biết vì sao.
Bạn cũng biết rõ cảm xúc từ bên trong. Viết về nỗi xấu hổ khi nhà nghèo, bạn không cần tưởng tượng xem nó thế nào. Bạn chỉ cần đủ can đảm để nhớ lại.
Nhưng chính vì thật, nó dễ làm đau. Người thân đọc truyện sẽ nhận ra mình, nhận ra căn nhà, nhận ra câu nói. Và họ không có cơ hội kể phiên bản của họ.
Vì vậy, viết từ đời mình là một hợp đồng ngầm với người thân. Bạn được mượn câu chuyện chung, đổi lại bạn phải mượn một cách tử tế.
Giữ cảm xúc thật, đổi chi tiết nhận dạng
Điều làm truyện chạm người đọc là cảm xúc, còn điều làm người thân bị nhận ra là chi tiết nhận dạng. May là hai thứ này tách rời được. Bạn có thể giữ nguyên nỗi đau khi cha bỏ đi, nhưng đổi nghề của cha, đổi thành phố, đổi năm tháng.
Một kỹ thuật hay dùng là ghép nhân vật. Lấy tính nóng của bác, cách nói của dượng, hoàn cảnh của một người hàng xóm, gộp thành một nhân vật mới. Không ai trong ba người thấy mình hoàn toàn trong đó, nhưng nhân vật vẫn có máu thịt.
Kỹ thuật thứ hai là đổi điểm nhìn. Thay vì kể từ chính bạn, hãy kể từ người em, hoặc người hàng xóm chứng kiến. Khoảng cách đó vừa giúp bạn công bằng hơn, vừa làm câu chuyện bớt giống lời tố cáo.
Hãy cẩn thận với những chi tiết quá đặc thù như một vết sẹo, một biệt danh, một sự kiện cả họ đều biết. Chúng là dấu vân tay. Đổi đi mà vẫn giữ được ý nghĩa thì nên đổi.
Đang kể chuyện hay đang trả đũa?
Có một phép thử mình hay dùng: nhân vật dựa trên người thân của bạn có được quyền có lý lẽ của họ không. Nếu người cha trong truyện chỉ là kẻ xấu, không một giây nào người đọc hiểu được vì sao ông như thế, rất có thể bạn đang viết để trả đũa.
Truyện trả đũa thường dở, không chỉ vì nó bất công mà vì nó phẳng. Nhân vật một màu không làm ai tin. Còn khi bạn cố hiểu người đã làm đau mình, truyện bỗng có chiều sâu, và đôi khi chính bạn cũng được chữa lành phần nào.
Dấu hiệu khác là bạn muốn một người cụ thể đọc được và đau. Nếu lúc viết, bạn hình dung khuôn mặt họ khi đọc và thấy hả hê, hãy dừng lại. Đó là thư riêng, không phải văn chương.
Điều này không có nghĩa là phải nói tốt cho người đã gây hại. Bạn có quyền kể sự thật về tổn thương. Chỉ là sự thật thì có nhiều mặt, và văn chương tốt dám nhìn đủ các mặt.
Có nên cho người thân đọc trước không?
Không có quy tắc chung. Với những chuyện nhẹ, cho người thân đọc trước là một cử chỉ tôn trọng, và đôi khi họ còn góp thêm chi tiết bạn đã quên. Với những chuyện nặng như bạo lực, bệnh tật, ly hôn, cần cân nhắc kỹ hơn.
Nếu quyết định cho đọc, hãy nói rõ đây là truyện hư cấu dựa trên cảm xúc thật, và bạn sẵn sàng đổi những chi tiết khiến họ khó chịu. Bạn không hứa bỏ cả câu chuyện, nhưng có thể nhường ở chi tiết.
Thời điểm cũng quan trọng. Có những câu chuyện nên đợi. Đợi vết thương lành, đợi người trong cuộc đủ khoẻ, hoặc đôi khi đợi cho chính bạn đủ bình tĩnh. Ý tưởng không hỏng vì nằm trong sổ vài năm.
Còn nếu chuyện liên quan tới người ngoài gia đình như người yêu cũ hay đồng nghiệp, việc đổi chi tiết càng cần làm kỹ. Ngoài chuyện tình cảm, kể chuyện riêng của người khác có thể nhận ra được còn có thể dẫn tới rắc rối pháp lý. Nghi ngờ thì nên hỏi người có chuyên môn.
Một bài tập để bắt đầu một cách an toàn
Chọn một kỷ niệm có cảm xúc mạnh nhưng không quá đau. Viết nó ra một lần thật thô, đúng như đã xảy ra, cho riêng mình đọc. Bản này không dành cho ai cả.
Sau đó viết lại lần hai. Đổi tên, đổi nghề, đổi nơi chốn, đổi ít nhất một chi tiết lớn của sự kiện. Rồi đọc hai bản cạnh nhau. Bạn sẽ ngạc nhiên vì bản hai thường không yếu đi, mà còn tự do hơn.
Lý do là khi đã tách khỏi sự thật từng chi tiết, bạn không còn bị ràng buộc phải kể đúng. Bạn được phép làm cho cảnh căng hơn, được thêm một câu thoại mà ngày đó không ai nói nhưng đáng lẽ đã nói.
Đó chính là chỗ đời thật trở thành truyện: khi bạn thôi hỏi chuyện đã xảy ra thế nào, mà bắt đầu hỏi chuyện này cần xảy ra thế nào để chạm được người đọc.
Câu hỏi thường gặp
Viết tự truyện thì có phải đổi tên người thật không?
Tự truyện thường giữ tên thật vì người đọc chờ đợi sự thật. Khi đó trách nhiệm càng lớn: cần kiểm chứng, cân nhắc quyền riêng tư của người khác, và có thể hỏi ý kiến họ hoặc người có chuyên môn pháp lý trước khi công bố.
Người thân đọc xong giận thì nên làm gì?
Hãy lắng nghe trước khi giải thích. Hỏi cụ thể chi tiết nào làm họ đau. Nhiều khi chỉ một hai chi tiết cần sửa, và việc bạn chịu nghe đã giữ được tình thân.
Hư cấu có phải là nói dối không?
Không. Hư cấu là một quy ước giữa người viết và người đọc, ai cũng biết đó là chuyện được dựng lên. Điều cần giữ thật là cảm xúc và sự hiểu về con người, không phải từng sự kiện.
Viết về người đã mất có cần dè dặt hơn không?
Cần, vì họ không thể tự lên tiếng và gia đình vẫn còn. Hãy viết với sự công bằng, tránh phơi những chuyện riêng tư không cần cho câu chuyện, và nghĩ tới cảm giác của con cháu họ.
Có nên dùng bút danh khi viết chuyện gia đình?
Bút danh giúp giảm áp lực, nhưng không thay được việc đổi chi tiết. Người thân vẫn có thể nhận ra câu chuyện dù không biết ai viết. Nên coi bút danh là lớp bảo vệ thêm chứ không phải lớp duy nhất.
