Cách nhanh nhất để biết một ý tưởng có đủ sức thành truyện là thử trả lời ba câu: ai đang muốn điều gì, cái gì cản họ, và đến cuối họ phải trả giá hay thay đổi thế nào. Trả lời được cả ba trong vài dòng thì ý đó đã có xương sống. Chỉ có một hình ảnh đẹp mà không có ba thứ đó, nó hợp với một bài thơ hơn là một truyện.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Rất nhiều người hăm hở viết được ba trang rồi bỏ, không phải vì lười mà vì ý tưởng ngay từ đầu chưa đủ sức kéo. Tập này giúp bạn thử sức một ý trước khi bỏ công vào nó.
Khoảnh khắc và câu chuyện khác nhau ở đâu?
Một khoảnh khắc là một bức tranh đứng yên: chiều mưa, cô gái ngồi một mình ở bến xe, tay cầm vé đi Huế. Nó có không khí, có cảm xúc. Nhưng nếu chỉ có thế, người đọc ngắm xong rồi đi.
Một câu chuyện là khi bức tranh đó bắt đầu chuyển động. Cô gái phải lên chuyến xe cuối trong vòng hai mươi phút, nhưng người cô hẹn gặp ở bến vẫn chưa tới, và nếu đi thì có thể không bao giờ gặp lại. Bây giờ có lựa chọn, có thời hạn, có cái giá.
Khác biệt cốt lõi là sự chuyển động có hướng. Truyện cần một mong muốn và một lực cản. Không có mong muốn, nhân vật trôi. Không có lực cản, mong muốn đạt được ngay và truyện hết.
Nhiều ý tưởng đẹp của người mới thuộc về loại khoảnh khắc. Điều đó không xấu, chỉ là bạn cần biết để quyết định nên làm thơ, viết một đoạn tản văn, hay đi tìm thêm phần chuyển động.
Ba câu hỏi nền để soi một ý tưởng
Câu thứ nhất là nhân vật muốn gì, và muốn đến mức nào. Muốn được nhận vào làm thì nhẹ. Muốn được nhận vào làm vì đó là cách duy nhất để trả món nợ mẹ đang gánh thì nặng. Mong muốn càng gắn với điều nhân vật sợ mất, truyện càng có sức nặng.
Câu thứ hai là cái gì cản họ. Lực cản tốt nhất thường không chỉ ở bên ngoài như thời tiết hay người xấu, mà còn ở bên trong nhân vật: lòng tự trọng, nỗi sợ, một lời hứa cũ. Khi bên ngoài và bên trong cùng cản, nhân vật bị ép phải chọn.
Câu thứ ba là đến cuối họ trả giá gì, hoặc thay đổi gì. Không phải truyện nào cũng cần kết có hậu hay bi kịch. Nhưng người đọc cần cảm thấy có gì đó đã khác đi so với trang đầu, dù chỉ là một cái nhìn.
Hãy viết câu trả lời ra giấy chứ đừng chỉ nghĩ trong đầu. Lúc nghĩ, mọi thứ có vẻ rõ. Lúc viết ra, những chỗ mơ hồ lộ ngay.
Câu tóm một dòng: phép thử mà người viết chuyên nghiệp hay dùng
Một bài tập phổ biến trong giới viết kịch bản là tóm cả truyện trong một câu. Câu đó thường có dạng: một người như thế này, muốn điều này, nhưng gặp trở ngại kia, và nếu thất bại thì mất điều nọ.
Ví dụ mình tự đặt: một ông thợ sửa đồng hồ sắp mù muốn hoàn thành chiếc đồng hồ cuối cùng cho đám cưới cháu gái, nhưng mắt mỗi ngày một kém và ông không chịu nói với ai. Đọc câu đó, bạn đã thấy được nhân vật, mong muốn, lực cản và nỗi sợ.
Nếu bạn không viết được câu này, đừng hoảng. Có thể bạn chưa biết nhân vật muốn gì. Hãy quay lại câu hỏi thứ nhất. Phần lớn ý tưởng bị kẹt ở đó.
Câu tóm một dòng không phải để bó buộc. Truyện có thể rẽ hướng khi bạn viết. Nó chỉ như cái la bàn để lúc lạc giữa chương ba bạn còn biết mình đi đâu.
Viết thử cảnh then chốt trước khi viết từ đầu
Một cách thử sức rất hiệu quả là bỏ qua phần mở đầu và viết thẳng cảnh căng nhất bạn hình dung được. Với ông thợ đồng hồ, đó có thể là cảnh cháu gái phát hiện ông đang lắp bánh răng bằng cảm giác ngón tay.
Nếu cảnh đó ra được, có lửa, bạn sẽ muốn biết chuyện gì dẫn tới nó và chuyện gì xảy ra sau. Đó là tín hiệu ý tưởng sống. Nếu cảnh đó viết mãi vẫn nhạt, nhiều khả năng vấn đề nằm ở mong muốn hoặc lực cản chưa đủ mạnh.
Người mới hay viết từ đầu, dồn sức vào giới thiệu nhân vật và bối cảnh, rồi hết hơi trước khi tới chỗ hay. Viết cảnh then chốt trước giúp bạn biết mình đang hướng tới đâu, và đoạn mở đầu sau đó sẽ gọn hơn nhiều.
Cảnh thử này có thể không giữ lại trong bản cuối. Mục đích của nó là thăm dò, giống như người thợ gõ thử vào bức tường để nghe chỗ nào rỗng.
Khi nào nên bỏ một ý tưởng, khi nào nên cất đi?
Có những ý tưởng bạn thử đủ cách mà vẫn không chuyển động. Đừng tiếc. Bỏ một ý sau một buổi chiều thử sức rẻ hơn rất nhiều so với bỏ một bản thảo sau ba tháng.
Nhưng bỏ không có nghĩa là xoá. Hãy cất nó vào sổ, ghi kèm vì sao nó chưa chạy. Nhiều khi một năm sau bạn gặp một nhân vật mới, và nhân vật ấy chính là mảnh còn thiếu của ý tưởng cũ.
Một dấu hiệu nên dừng là khi bạn chỉ yêu một câu văn hoặc một hình ảnh trong ý tưởng, chứ không quan tâm nhân vật sẽ ra sao. Lúc đó hãy giữ câu văn, còn ý tưởng thì để nghỉ.
Bài tập cho tập này: chọn một ý bạn đang ấp ủ, viết câu tóm một dòng theo mẫu ở trên. Nếu kẹt ở chữ nào, chữ đó chính là chỗ bạn cần nghĩ tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Truyện không có xung đột rõ ràng có hay được không?
Có những truyện lặng, ít sự kiện mà vẫn rất hay. Nhưng nhìn kỹ, chúng vẫn có một sức căng bên trong, như một nỗi chờ đợi hay một điều không nói ra. Xung đột không nhất thiết phải là cãi nhau hay đánh nhau.
Một ý tưởng hợp với truyện ngắn hay truyện dài thì xem thế nào?
Nếu lực cản được giải quyết trong một buổi, một quyết định, nó hợp truyện ngắn. Nếu cần nhiều chặng, nhiều người và thời gian dài để nhân vật thay đổi, nó có dáng của truyện dài.
Có nên kể ý tưởng cho bạn bè nghe trước khi viết?
Kể ngắn để xem mắt người nghe có sáng lên không thì hữu ích. Nhưng kể quá nhiều lần có thể làm bạn mất cái thôi thúc phải viết ra, vì cảm giác đã nói hết rồi.
Ý tưởng có thể đổi hẳn khi đang viết không?
Rất thường. Nhân vật có khi kéo bạn sang hướng khác. Hãy để nó đi một quãng, rồi viết lại câu tóm một dòng mới để chắc là truyện vẫn có hướng.
Cần bao nhiêu ý tưởng mới đủ để bắt đầu viết?
Một là đủ, miễn nó qua được ba câu hỏi nền. Nhiều người mới ôm quá nhiều ý cùng lúc nên không ý nào được viết xong. Chọn một, viết tới cuối, rồi mới mở ý tiếp theo.
