Kỹ thuật câu hỏi nếu như là lấy một tình huống rất đời thường rồi đổi đúng một điều, sau đó lần theo xem điều đó kéo theo những gì. Phần lớn sức mạnh không nằm ở câu hỏi đầu tiên mà ở câu hỏi thứ hai, thứ ba, khi bạn buộc mình nghĩ tiếp xem chuyện gì xảy ra với con người cụ thể.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Rất nhiều truyện, từ cổ tích tới khoa học viễn tưởng, có thể được tóm bằng hai chữ nếu như. Hôm nay mình biến hai chữ đó thành một công cụ bạn dùng được mỗi ngày.
Đổi đúng một điều, giữ mọi thứ khác thật đời thường
Nguyên tắc quan trọng nhất là chỉ đổi một điều. Nếu như một sáng mọi người trong khu phố đều quên tên nhau. Nếu như chiếc điện thoại cũ của mẹ vẫn nhận được tin nhắn từ năm năm trước. Một điều lạ, còn lại là chợ, là hẻm, là bữa cơm như mọi ngày.
Vì sao lại chỉ một. Vì người đọc cần một mặt đất vững để đứng trước khi chấp nhận điều phi thường. Khi mọi thứ xung quanh đều quen thuộc, điều lạ duy nhất kia mới nổi bật và đáng tin.
Người mới hay mắc lỗi chồng nhiều điều lạ lên nhau: vừa có phép thuật, vừa có người ngoài hành tinh, vừa du hành thời gian. Kết quả là chẳng điều nào có sức nặng, vì không có gì bình thường để so sánh.
Cũng đừng quên rằng nếu như không nhất thiết phải là chuyện kỳ ảo. Nếu như người anh cả trong nhà, người luôn gánh vác mọi thứ, một hôm tuyên bố anh sẽ không về ăn Tết nữa. Một điều đổi thôi, mà cả gia đình rung lên.
Hỏi tiếp ba tầng: chỗ ý tưởng thành truyện
Câu hỏi đầu tiên chỉ mở cửa. Tầng thứ hai hỏi: vậy thì ai bị ảnh hưởng nhiều nhất. Nếu cả khu phố quên tên nhau, người khổ nhất có thể là bà cụ bán tạp hoá cho chịu, vì sổ nợ của bà ghi bằng tên.
Tầng thứ ba hỏi: người đó muốn gì và họ sẽ làm gì. Bà cụ muốn đòi lại tiền để lo thuốc cho chồng. Bà phải đi từng nhà, nhận mặt từng người, và trong lúc đó phát hiện những điều về hàng xóm mà bao năm bà không biết.
Đến đây bạn đã có một truyện, không còn là một ý tưởng lạ nữa. Điều kỳ ảo chỉ là cái cớ, còn câu chuyện thật là về một người già cô đơn lần đầu thực sự gặp những người sống cạnh mình.
Nếu chỉ dừng ở tầng một, bạn có một câu đố vui. Phải xuống tới tầng ba mới có con người, và người đọc đến với truyện vì con người chứ không vì câu đố.
Những kiểu nếu như hay dùng và cách luyện
Kiểu thứ nhất là đảo vai. Nếu như đứa trẻ phải chăm sóc cha mẹ như chăm con. Nếu như người giúp việc là người duy nhất trong nhà biết chủ nhà sắp phá sản. Đảo vai ép nhân vật vào chỗ họ chưa từng đứng.
Kiểu thứ hai là phóng to một thói quen nhỏ. Nếu như một người không bao giờ nói dối được, kể cả lời nói dối lịch sự trong đám cưới. Một nét tính cách bình thường, khi đẩy tới cực điểm, sinh ra đủ tình huống cho cả một truyện.
Kiểu thứ ba là trì hoãn hoặc tăng tốc thời gian. Nếu như bức thư gửi đi ba mươi năm trước giờ mới tới. Nếu như một mối tình đi hết mọi giai đoạn chỉ trong một đêm mất điện ở chung cư.
Cách luyện là mỗi sáng đọc một mẩu tin ngắn hoặc nhìn một cảnh ngoài đường, rồi viết ba câu nếu như từ nó. Không cần hay. Sau một tháng bạn sẽ có gần trăm câu, và vài câu trong đó sẽ bám lấy bạn không buông.
Cái bẫy của ý tưởng chỉ để gây sốc
Câu hỏi nếu như dễ khiến người viết say sưa với độ lạ. Càng lạ càng thích. Nhưng một ý tưởng lạ mà không có người nào chịu tác động thật thì chỉ là một trò ảo thuật, xem xong là quên.
Dấu hiệu bạn đang rơi vào bẫy là khi bạn hào hứng giải thích luật lệ của thế giới lạ mà chưa nghĩ ra được nhân vật nào. Hãy dừng lại, quay về tầng hai: ai đau nhất vì chuyện này.
Một bẫy khác là dùng điều lạ để né cảm xúc thật. Có những người viết dựng cả một thế giới kỳ ảo để khỏi phải viết về nỗi mất mát rất thật của họ. Đôi khi điều đó lại hay, vì khoảng cách giúp họ nói được. Nhưng hãy thành thật với chính mình về lý do.
Và đừng để cái kết là lời giải thích bí ẩn. Người đọc ít khi nhớ vì sao điều lạ xảy ra. Họ nhớ nhân vật đã thay đổi ra sao vì nó.
Áp dụng cho thơ, lời bài hát và kịch bản
Nếu như không chỉ dành cho truyện. Một bài thơ có thể bắt đầu từ nếu như mình nói được với căn nhà cũ. Một lời bài hát có thể bám vào nếu như ngày mai em không còn nhớ tên anh.
Với kịch bản, nếu như giúp tìm tình huống mở màn. Nếu như hai người lạ bị kẹt trong thang máy đúng lúc một người đang trên đường tới đám cưới người yêu cũ của người kia. Một cảnh có thể kéo cả một phim ngắn.
Điểm chung là bạn vẫn phải đi xuống tầng con người. Thơ cần một cảm xúc cụ thể, lời bài hát cần một câu móc chạm tới người nghe, kịch bản cần nhân vật có mong muốn rõ.
Bài tập cho tập này: nhìn quanh căn phòng bạn đang ngồi, chọn một đồ vật, rồi viết ba câu nếu như về nó. Với câu bạn thích nhất, hỏi tiếp hai tầng: ai đau nhất, và họ sẽ làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật nếu như có làm truyện bị giống nhau không?
Câu hỏi đầu có thể trùng với người khác, nhưng các tầng sau thì hiếm khi trùng, vì mỗi người viết chọn một nhân vật và một nỗi đau khác nhau. Chính phần đó làm nên dấu ấn riêng.
Truyện hiện thực có dùng được kỹ thuật này không?
Được. Nếu như trong truyện hiện thực là một biến cố đời thường như mất việc, có tin nhắn lạ, có người họ hàng tới ở nhờ. Bạn vẫn lần theo hệ quả y như với truyện kỳ ảo.
Làm sao biết câu nếu như nào đáng để viết tiếp?
Câu nào khiến bạn tự động nghĩ ra một người cụ thể và một cảnh cụ thể thì đáng giữ. Câu nào chỉ thấy thú vị ở mức ý niệm mà không hiện ra ai thì để lại trong sổ.
Có cần giải thích vì sao điều lạ xảy ra không?
Không nhất thiết. Nhiều truyện để điều lạ như một tiền đề, chỉ cần nó nhất quán từ đầu tới cuối. Điều quan trọng là luật chơi đã đặt ra thì không được phá vỡ tuỳ tiện để gỡ rối cho nhân vật.
Trẻ em có tập kỹ thuật này được không?
Trẻ em thường giỏi nếu như hơn người lớn vì ít bị khuôn sẵn. Phụ huynh có thể chơi trò mỗi người nói một câu nếu như rồi cùng nhau hỏi tiếp chuyện gì xảy ra. Đó là bài tập kể chuyện rất tốt.
