Ý tưởng sáng tác thường không đến như một tia chớp. Nó đến từ một chi tiết nhỏ mà bạn chịu dừng lại hỏi vì sao, rồi gặp thêm một chi tiết khác, và hai thứ đó va vào nhau thành một câu chuyện. Người có nhiều ý tưởng không phải người được trời cho nhiều hơn, mà là người nhìn kỹ hơn và giữ lại nhiều hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Tập này dành cho những ai đã từng ngồi trước trang giấy trắng và nghĩ đời mình bình thường quá, chẳng có gì để kể. Mình muốn chỉ cho bạn thấy cái kho ý tưởng đang nằm ngay quanh bạn, và cách mở nó ra.
Vì sao cảm giác chẳng có gì để viết lại phổ biến đến thế?
Phần lớn người mới tập viết chờ một ý tưởng thật lớn, kiểu một cốt truyện trọn vẹn hiện ra trong đầu với đủ mở đầu và kết thúc. Chờ như vậy thì chờ mãi.
Lý do thứ hai là mình quen với đời mình đến mức không còn thấy nó. Cái quán nước đầu ngõ, bà cụ bán xôi, tiếng còi tàu lúc nửa đêm, với người ngoài là cả một thế giới lạ. Với bạn, nó chỉ là nền. Người viết phải tập nhìn đời mình bằng con mắt của một người khách mới tới.
Lý do thứ ba ít ai nói: mình hay so ý tưởng còn non của mình với tác phẩm đã hoàn thiện của người khác. Một mầm cây đặt cạnh một cái cây cổ thụ thì đương nhiên trông thảm hại. Nhưng cây cổ thụ nào cũng từng là cái mầm như thế.
Nên câu hỏi đúng không phải là mình có ý tưởng hay không, mà là mình có đang thu nhặt những mảnh nhỏ để ý tưởng có chỗ mọc lên hay không.
Chi tiết lạ: hạt giống của hầu hết các câu chuyện
Một chi tiết lạ là thứ khiến bạn khựng lại nửa giây. Một người đàn ông mặc vest chỉnh tề ngồi câu cá dưới gầm cầu lúc chín giờ sáng ngày thường. Một chiếc xe đạp trẻ con dựng trước cổng nghĩa trang. Một bà mẹ đứng ngoài cổng trường thi, tay cầm chai nước đã nguội từ lâu mà vẫn không chịu đưa cho ai.
Mỗi chi tiết như vậy chứa sẵn một câu hỏi. Vì sao người đàn ông kia không đi làm. Chiếc xe đạp của ai. Bà mẹ đang đợi ai, và vì sao không vào trong.
Cái sai hay gặp là người mới ghi lại cảm xúc thay vì ghi lại chi tiết. Họ viết vào sổ là hôm nay thấy buồn khi đi ngang bệnh viện. Một tháng sau đọc lại, dòng đó chẳng gợi ra gì. Nếu họ ghi là một cậu bé ngồi ở bậc thềm bệnh viện, xếp lại đôi dép của người lớn cho thẳng hàng, thì một tháng sau dòng đó vẫn còn sống.
Nói ngắn gọn, cảm xúc là thứ bạn muốn người đọc có được ở cuối truyện, còn chi tiết là cách đưa họ tới đó. Hãy nhặt chi tiết.
Làm sao để hai chi tiết va vào nhau thành truyện?
Một chi tiết đứng một mình thường chỉ là một bức ảnh. Truyện bắt đầu khi có hai thứ không nên ở cạnh nhau lại đứng cạnh nhau. Người đàn ông mặc vest câu cá dưới gầm cầu, và trong túi áo anh có một lá đơn xin nghỉ việc chưa nộp. Thế là có sức căng.
Có một bài tập mình hay dùng. Lấy hai dòng bất kỳ trong sổ ghi chép, cách nhau càng xa càng tốt, rồi tự hỏi nếu hai chuyện này thuộc về cùng một người thì người đó là ai. Phần lớn lần thử sẽ ra thứ vô nghĩa. Nhưng cứ khoảng mười lần thì có một lần bạn thấy tim mình đập nhanh hơn một chút, và đó là tín hiệu nên giữ lại.
Cách va chạm thứ hai là đặt một người quen thuộc vào một nơi xa lạ. Một bà cụ bán rau ở chợ quê lần đầu lên thành phố ở nhà con dâu.
Cách thứ ba là lấy một chuyện rất nhỏ và hỏi điều tệ nhất có thể xảy ra là gì. Đánh rơi chìa khoá thì bình thường. Đánh rơi chìa khoá đúng cái đêm cả nhà đi vắng và trong bếp đang để bếp ga thì khác hẳn.
Những nơi ý tưởng hay trốn mà người mới thường bỏ qua
Nơi đầu tiên là những câu chuyện người lớn trong nhà kể đi kể lại. Chuyện ông nội ngày xưa đi bộ mấy ngày đường, chuyện bà ngoại bán đôi bông tai để đóng học cho con. Chúng được kể nhiều lần vì chúng có hình, có lửa. Bạn chỉ cần hỏi thêm những câu mà chưa ai hỏi.
Nơi thứ hai là nghề nghiệp của người khác. Mỗi nghề có một bộ từ vựng, một nỗi lo riêng, một giờ giấc riêng. Người lái xe khách đêm, cô y tá trực ca, anh thợ sửa khoá.
Nơi thứ ba là chính những điều bạn xấu hổ hoặc sợ hãi. Đây là nguồn mạnh nhất nhưng cũng khó nhất, vì nó đòi bạn thành thật. Nỗi sợ bị bỏ rơi, cái lần nói dối mẹ, cảm giác ghen tị với bạn thân. Truyện chạm được người đọc thường đi qua đúng những chỗ người viết muốn né.
Nơi thứ tư là tin vặt trong báo địa phương hay những bài đăng hỏi đáp trên mạng. Không phải để chép chuyện người ta, mà để thấy những tình huống đời thật lạ hơn mình tưởng, rồi tự hỏi ai đứng sau nó.
Một thói quen nhỏ để kho ý tưởng không bao giờ cạn
Cách đơn giản nhất mình biết là mỗi ngày ghi đúng ba chi tiết lạ. Không cần đẹp, không cần thành câu văn. Một dòng mỗi chi tiết, kèm nơi và giờ nếu nhớ. Việc này tốn chưa tới năm phút, nhưng nó luyện cho mắt bạn tự động săn tìm sự khác thường.
Sau khoảng hai tuần, bạn sẽ nhận ra mình bắt đầu nhìn đường phố khác đi. Bạn để ý cách người ta cầm đồ, cách họ ngập ngừng trước khi bước vào một cánh cửa. Đó là lúc con mắt người viết bắt đầu mở.
Cuối mỗi tuần, đọc lại toàn bộ và thử ghép đôi vài dòng như bài tập ở trên. Đừng ép phải ra truyện. Nhiều tuần chẳng ra gì cả, và chuyện đó hoàn toàn bình thường.
Bài tập cho tập này: từ giờ tới tối, hãy tìm một người đang làm một việc rất bình thường nhưng theo một cách hơi lạ, và ghi lại đúng cái lạ đó. Rồi tự hỏi họ đang giấu điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Không có cảm hứng thì có nên ngồi viết không?
Nên. Cảm hứng thường đến trong lúc viết chứ ít khi đến trước. Ngồi xuống với một chi tiết đã ghi sẵn, viết một trang về nó, nhiều khi chính trang đó kéo cảm hứng tới.
Ý tưởng của mình giống truyện người khác đã viết thì sao?
Ý tưởng trùng nhau là chuyện rất thường, vì con người có chung những nỗi lo lớn. Cái làm truyện của bạn khác là chi tiết, giọng kể và góc nhìn riêng. Hai người viết cùng một ý sẽ ra hai truyện rất khác nhau.
Người sống ở quê, ít đi đâu có viết được không?
Được, và nhiều khi còn có lợi thế. Đời sống ở một làng, một xóm có nhịp, có lễ, có quan hệ chằng chịt mà người thành phố không có. Điều quan trọng là bạn nhìn nó đủ kỹ chứ không phải bạn đã đi bao xa.
Có nên dùng tin tức có thật làm ý tưởng?
Có thể lấy một tình huống làm điểm khởi đầu, nhưng nên đổi người, đổi nơi và tự dựng nhân vật của riêng mình. Tránh kể lại chuyện của người thật có thể nhận ra được, vì vừa dễ gây tổn thương vừa dễ vướng chuyện pháp lý.
Bao lâu thì một ý tưởng đủ chín để bắt đầu viết?
Không có mốc cố định. Một dấu hiệu tốt là khi bạn hình dung được một nhân vật muốn điều gì đó và có thứ cản họ lại. Có hai thứ đó rồi thì cứ viết, phần còn lại sẽ lộ ra trên trang.
