Lời bài hát khác thơ ở chỗ nó được viết để nghe một lần là hiểu, để sống cùng giai điệu và để được lặp lại. Vì thế lời cần chữ đơn giản hơn, hình ảnh rõ hơn, cấu trúc lặp có chủ ý, và phải chừa chỗ cho nhạc nói thay. Thơ thì tự mang nhạc trong chữ, chịu được đọc chậm, đọc lại, nghiền ngẫm từng dòng.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Rất nhiều người làm thơ giỏi chuyển sang viết lời và ngạc nhiên vì lời của mình hát lên nghe nặng, rối, hoặc không ai nhớ. Tập này nói về những khác biệt đó, để bạn chuyển nghề nhẹ nhàng hơn.
Người nghe chỉ có một lần
Người đọc thơ có thể dừng lại, đọc lại một dòng khó, lật lên trang trước. Người nghe nhạc thì không. Câu hát trôi qua cùng giai điệu, chưa hiểu thì đã sang câu khác.
Vì vậy lời bài hát cần rõ ngay lần nghe đầu. Những hình ảnh quá phức tạp, những câu có cấu trúc lồng nhau, những chữ ít dùng sẽ trượt khỏi tai người nghe. Họ không ghét chúng, họ chỉ không bắt được.
Điều này không có nghĩa là lời phải nông. Nhiều lời bài hát rất sâu, nhưng chiều sâu của chúng đến từ những hình ảnh đơn giản đặt đúng chỗ, không đến từ những chữ cầu kỳ.
Một phép thử là đọc lời cho người khác nghe một lần, không cho họ xem chữ. Rồi hỏi họ nhớ được câu nào. Câu không ai nhớ có lẽ đang quá nặng với tai.
Lặp lại không phải là nghèo chữ
Trong thơ, lặp lại cùng một câu nhiều lần có thể bị coi là nghèo. Trong bài hát, lặp lại là xương sống. Điệp khúc được hát nhiều lần, câu móc được nhắc lại, và chính sự lặp đó làm người nghe nhớ và hát theo.
Lặp lại hay là lặp có biến hoá. Cùng một câu điệp khúc, nhưng sau mỗi phiên khúc nó mang một nghĩa hơi khác, vì người nghe đã biết thêm câu chuyện. Câu chờ anh về lần đầu nghe như hy vọng, lần cuối có thể nghe như tuyệt vọng.
Người làm thơ chuyển sang viết lời hay sợ lặp nên viết điệp khúc mỗi lần một khác. Kết quả là bài hát không có điểm tựa, người nghe không biết bám vào đâu.
Hãy chấp nhận lặp. Nhưng hãy làm cho câu được lặp đủ hay để nghe đi nghe lại vẫn không chán.
Chữ phải hát được
Có những chữ đọc lên đẹp mà hát lên khó. Những tiếng có phụ âm cuối tắc như các vần kết thúc bằng p, t, c thường khó ngân dài. Nếu giai điệu cần giữ một nốt lâu, đặt vào đó một tiếng như mắt, đẹp, thác sẽ khiến ca sĩ phải ngắt sớm.
Những tiếng có vần mở như a, ơi, au, ang, anh ngân dài dễ dàng. Người viết lời có kinh nghiệm thường để ý đặt chúng vào những nốt dài, nhất là nốt cuối câu.
Tiếng Việt còn có chuyện thanh điệu với giai điệu, một chủ đề lớn mình sẽ nói riêng ở tập sau. Ngắn gọn thì một chữ đặt sai nốt có thể nghe thành một chữ khác.
Vì vậy viết lời cần hát thử. Dù bạn không hát hay, hãy ngân nga theo giai điệu hoặc theo một nhịp tưởng tượng. Chỗ nào lưỡi bạn vướng, chỗ đó cần đổi chữ.
Chừa chỗ cho nhạc
Một bài thơ phải tự gánh hết cảm xúc bằng chữ. Một bài hát thì có giai điệu, hoà âm, giọng ca cùng gánh. Nếu lời đã nói hết, nhạc không còn chỗ.
Điều này có nghĩa là lời bài hát đôi khi nên nói ít hơn. Một câu đơn giản như mình chia tay nhé, khi đặt trên một giai điệu buồn đúng lúc, có thể làm người nghe khóc, trong khi đọc trên giấy nó chẳng có gì đặc biệt.
Người làm thơ hay nhồi quá nhiều hình ảnh vào một câu hát. Mỗi câu đều đẹp, nhưng nghe liền thì nặng và không có chỗ thở. Hãy để vài câu thật giản dị làm khoảng nghỉ cho người nghe.
Cũng nên nghĩ tới khoảng trống giữa các câu. Đoạn nhạc dạo, đoạn chuyển là lúc người nghe thấm những gì vừa nghe. Lời không cần lấp kín mọi khoảnh khắc.
Chuyển một bài thơ thành lời bài hát
Nếu bạn muốn biến một bài thơ của mình thành bài hát, đừng giữ nguyên nó. Hãy tìm câu mạnh nhất và dễ nhớ nhất, đó có thể thành câu móc của điệp khúc.
Rồi chia phần còn lại thành các phiên khúc, mỗi phiên khúc kể một phần câu chuyện. Cắt những dòng quá phức tạp, làm đều độ dài các câu để dễ phổ nhạc.
Thường thì sau khi chuyển, bài thơ gốc và lời bài hát là hai tác phẩm khác nhau, cả hai đều có thể tồn tại. Đừng tiếc khi phải cắt những dòng đẹp nhất của bài thơ vì chúng không hát được.
Bài tập cho tập này: chọn một bài thơ bạn đã viết, tìm một câu bạn nghĩ có thể lặp lại bốn lần trong bài hát mà không chán. Nếu không tìm được câu nào, bài thơ đó có lẽ nên ở lại làm thơ.
Câu hỏi thường gặp
Người không biết nhạc có viết lời bài hát được không?
Được, nhiều người viết lời giỏi không chơi nhạc cụ thành thạo. Nhưng biết một chút về nhịp và cấu trúc bài hát sẽ giúp lời của bạn dễ phổ nhạc hơn nhiều.
Lời bài hát có cần vần không?
Phần lớn lời bài hát có vần vì vần giúp dễ nhớ và tạo cảm giác khép câu. Nhưng vần không cần đều như thơ luật, có thể là vần gần, vần thông.
Một bài hát thường có bao nhiêu câu lời?
Không có con số chuẩn. Một bài hát phổ thông thường gồm vài phiên khúc, điệp khúc lặp lại và có thể có đoạn chuyển. Hãy nghe nhiều bài cùng thể loại để cảm được độ dài quen thuộc.
Có nên viết lời bằng tiếng Anh xen tiếng Việt không?
Đó là lựa chọn phong cách, phổ biến ở một số dòng nhạc trẻ. Nhưng nếu xen chỉ để nghe cho sang mà không có lý do cảm xúc, nó dễ làm lời mất tự nhiên.
Lời bài hát có được bảo hộ quyền tác giả riêng không?
Lời bài hát là một tác phẩm có thể được bảo hộ, tách hoặc cùng với phần nhạc tuỳ cách sáng tác và thoả thuận. Khi cộng tác hay chuyển nhượng, nên có văn bản rõ ràng và hỏi người có chuyên môn.
