Viết lời trước cho người viết lời nhiều tự do và hợp với những bài hát kể chuyện, còn nhạc trước cho giai điệu tự nhiên hơn và hợp khi người soạn nhạc đã có một ý tưởng mạnh. Nhưng điều quyết định một cuộc cộng tác tốt không nằm ở thứ tự, mà ở việc hai người thống nhất sớm về tinh thần bài hát, cách góp ý cho nhau và cách ghi công.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Ít bài hát được một người làm trọn từ đầu tới cuối. Khi lời và nhạc thuộc về hai người, cuộc cộng tác có thể cho ra thứ hay hơn cả hai cộng lại, hoặc kết thúc bằng một tình bạn đổ vỡ. Tập này giúp bạn đi theo hướng đầu.
Viết lời trước: tự do cho chữ, thử thách cho nhạc
Khi lời có trước, người viết lời toàn quyền chọn chữ, chọn hình ảnh, dựng câu chuyện. Người soạn nhạc sẽ đọc lời, cảm nhịp và thanh điệu, rồi dựng giai điệu đi theo. Cách này gần với truyền thống phổ thơ thành nhạc ở nước mình.
Ưu điểm là lời thường giàu và chặt. Bài hát kể chuyện, bài hát có thông điệp rõ thường hợp với cách này. Thanh điệu của chữ cũng được tôn trọng hơn, vì nhạc đi theo chữ.
Thử thách là người soạn nhạc có khi phải lặp, cắt hoặc kéo dài một số câu để giai điệu có hình dáng. Nếu lời quá dài, câu quá lệch nhau về số tiếng, việc phổ nhạc trở nên rất khó.
Vì vậy khi viết lời trước để giao cho người khác, hãy giữ các câu trong phiên khúc gần bằng nhau về số tiếng, đánh dấu rõ đâu là phiên khúc, đâu là điệp khúc, và đánh dấu câu móc.
Nhạc trước: giai điệu tự nhiên, lời phải lách
Khi giai điệu có trước, người viết lời nhận một bản thu nháp, thường là người soạn nhạc hát bằng những âm vô nghĩa hoặc vài chữ tạm. Việc của người viết lời là lấp đầy giai điệu đó bằng những chữ có nghĩa và khớp thanh.
Ưu điểm là giai điệu thường tự nhiên, cuốn, vì người soạn nhạc không bị ràng buộc bởi chữ. Nhiều bài hát phổ thông được làm theo cách này.
Thử thách là chuyện ngược dấu mà mình đã nói ở tập trước. Người viết lời phải tìm chữ khớp với hướng đi của từng nốt, có khi phải đổi hẳn ý đã định vì không tìm được chữ hợp.
Những chữ tạm mà người soạn nhạc hát trong bản nháp đôi khi rất quý. Chúng cho bạn biết người soạn nhạc cảm thấy âm nào hợp ở đâu, có khi cả cảm xúc họ muốn. Hãy nghe kỹ trước khi viết.
Thống nhất tinh thần bài hát ngay từ đầu
Trước khi ai viết chữ nào hay nốt nào, hai người nên ngồi lại nói về bài hát này muốn người nghe cảm thấy gì, nói với ai, trong hoàn cảnh nào. Một câu như bài hát buồn về chia tay là chưa đủ. Buồn kiểu tiếc nuối, kiểu giận dữ, hay kiểu nhẹ nhõm.
Có thể chia sẻ vài bài hát tham khảo về không khí. Không phải để chép, mà để hai người có chung một hình dung. Nhiều cuộc cộng tác vỡ vì mỗi người tưởng tượng một bài hát khác nhau mà không biết.
Cũng nên thống nhất ai là người quyết định cuối cùng nếu bất đồng. Có cặp chia theo phần, lời thì người viết lời quyết, nhạc thì người soạn nhạc quyết. Có cặp bàn tới khi cả hai đồng ý.
Những điều này nghe hơi khô khan, nhưng nói ra sớm đỡ mệt hơn nhiều so với cãi nhau khi bài đã gần xong.
Góp ý và sửa qua lại mà không mất lòng
Người sáng tác nào cũng nhạy cảm với tác phẩm của mình. Khi góp ý, hãy nói về hiệu ứng thay vì phán xét. Thay vì câu này dở, hãy nói câu này mình nghe hơi khó hiểu, hoặc chữ này hát lên nghe như chữ khác.
Khi được góp ý, đừng vội bảo vệ. Hỏi thêm cho rõ người kia cảm thấy gì. Có khi vấn đề họ chỉ ra là thật, chỉ là cách sửa họ đề xuất chưa hợp, và bạn tìm ra cách sửa khác tốt hơn.
Hãy giữ lại các phiên bản. Khi hai người không chắc bản nào hay hơn, nghe lại cả hai sau vài ngày thường cho câu trả lời rõ.
Một mẹo nhỏ: thu âm bản nháp, dù thô, càng sớm càng tốt. Nghe bài hát được hát lên khác hẳn đọc lời trên giấy và đàn giai điệu riêng. Nhiều vấn đề chỉ lộ ra khi lời và nhạc gặp nhau thật sự.
Ghi công và thoả thuận: nói sớm cho nhẹ lòng
Ai được ghi là tác giả lời, ai là tác giả nhạc, nếu một người góp cả lời lẫn nhạc thì ghi thế nào, nếu bài hát có thu nhập thì chia ra sao. Những câu hỏi này nên được nói ra trước khi bài hát được công bố, tốt nhất là ghi lại bằng văn bản đơn giản.
Theo cơ chế chung về quyền tác giả, người trực tiếp sáng tạo ra phần nào thì có quyền với phần đó. Nhưng khi hai người cùng sửa đi sửa lại, ranh giới có thể mờ. Văn bản thoả thuận giúp tránh hiểu lầm về sau.
Nếu bài hát được dùng cho mục đích thương mại hoặc có người muốn mua, hãy hỏi luật sư hoặc tổ chức quản lý quyền tác giả về âm nhạc để biết cách làm đúng. Mình sẽ nói thêm về chuyện này ở nhóm bài cộng tác và quyền tác giả.
Bài tập cho tập này: nếu bạn đang có một người bạn chơi nhạc, hãy thử một bài theo cả hai cách. Bạn viết lời trước một bài, họ viết nhạc trước một bài. So sánh xem cách nào hợp với hai người hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người viết lời có được góp ý về giai điệu không?
Có, nhất là khi giai điệu làm chữ bị ngược dấu hoặc khó hát. Nhưng hãy góp ý về hiệu ứng, như chỗ này chữ bị nghe sai, thay vì tự sửa nhạc của người khác.
Gửi lời cho người soạn nhạc cần kèm những gì?
Nên kèm vài dòng về tinh thần bài hát, đánh dấu phiên khúc, điệp khúc, câu móc, và nếu có thể, một bản đọc to hoặc hát nhẩm để họ cảm được nhịp bạn hình dung.
Làm việc từ xa với người soạn nhạc có khó không?
Không quá khó nếu hai bên gửi bản thu nháp cho nhau đều đặn. Nhưng nên có ít nhất một buổi nói chuyện trực tiếp hoặc gọi điện để thống nhất tinh thần bài hát.
Nếu hai người bất đồng mãi về một câu thì sao?
Thử để câu đó trống và hoàn thành phần còn lại, rồi quay lại sau. Thường khi bài hát đã hình thành, câu khó tự tìm ra lời giải. Nếu vẫn bế tắc, hãy theo thoả thuận ai quyết định cuối.
Có nên tham gia các nhóm sáng tác để tìm người cộng tác?
Nên, đó là cách tốt để gặp người hợp gu. Hãy thử làm một bài nhỏ trước khi cam kết dự án lớn, để biết cách làm việc của nhau.
