Đọc như một người viết là đọc chậm lại đúng ở những chỗ bạn bị cuốn hút, rồi hỏi tác giả đã làm gì bằng chữ để tạo ra cảm giác ấy, sau đó tự viết thử một đoạn dùng đúng kỹ thuật đó. Người đọc thường hỏi chuyện gì xảy ra tiếp, còn người viết hỏi vì sao đoạn này làm mình nín thở.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Không có lớp học viết nào rộng bằng giá sách của bạn. Mỗi cuốn sách hay là một người thầy im lặng, miễn là bạn biết cách hỏi. Tập này chỉ cách hỏi.
Đọc hai lần: một lần để say, một lần để mổ
Lần đọc đầu, hãy cứ là người đọc bình thường. Để mình bị cuốn, khóc, cười, hồi hộp. Đừng dừng lại phân tích, vì bạn cần trải nghiệm hiệu ứng trọn vẹn trước đã. Chỉ cần đánh một dấu nhẹ bên lề ở những chỗ bạn thấy tim mình thay đổi nhịp.
Lần đọc thứ hai mới là lần của người viết. Quay lại những chỗ đã đánh dấu và hỏi: điều gì đã xảy ra ở đây. Câu ngắn lại đột ngột. Một chi tiết nhỏ được đặt đúng chỗ. Nhân vật không nói ra điều họ nghĩ.
Đọc lần hai thường chậm hơn nhiều, có khi một trang mất cả nửa tiếng. Điều đó bình thường. Bạn không đọc để biết chuyện, bạn đọc để thấy cái máy bên trong chuyện.
Với truyện ngắn, đọc hai lần là việc rất vừa sức. Với tiểu thuyết, bạn có thể chỉ đọc lại những chương mình thích nhất.
Mổ xẻ một trang văn: hỏi những câu gì?
Câu đầu tiên là trang này đang làm gì cho cả câu chuyện. Nó mở ra một bí ẩn, đẩy xung đột lên, hay cho người đọc nghỉ một chút. Mỗi trang trong tác phẩm tốt đều có một việc.
Câu thứ hai là thông tin được đưa ra theo thứ tự nào. Tác giả cho mình biết điều gì trước, điều gì giữ lại. Rất nhiều sức hút nằm ở chỗ một thông tin được trì hoãn đúng lúc.
Câu thứ ba là câu văn dài hay ngắn, và vì sao. Thử đếm số chữ của từng câu trong một đoạn căng thẳng, bạn sẽ thường thấy câu co lại. Ở đoạn trầm tư, câu lại dãn ra.
Câu thứ tư là những gì không được viết ra. Một nhân vật ra khỏi phòng mà tác giả không nói họ buồn. Nhà văn Mỹ Ernest Hemingway hay được nhắc với nguyên lý tảng băng trôi, phần lớn ý nghĩa chìm dưới mặt nước. Khi đọc, hãy tìm phần chìm đó và tự hỏi tác giả đã gợi ra nó bằng chi tiết nào.
Chép tay một đoạn văn hay có tác dụng gì?
Chép tay nghe có vẻ cổ, nhưng nó buộc bạn đi qua từng chữ với tốc độ của người viết ra nó. Bạn sẽ thấy những chỗ ngắt câu, những từ được chọn thay cho từ quen hơn, những lần lặp có chủ ý.
Nhiều người viết kể lại rằng khi chép, họ cảm được nhịp của văn như cảm nhịp một bài hát. Nhịp đó thấm vào tay, và về sau khi viết, câu của họ tự nhiên có độ cân hơn.
Chỉ nên chép đoạn ngắn, một đến hai trang, những đoạn bạn thật sự mê. Chép cả cuốn thì mệt và hết tác dụng. Chép xong, đọc to lên một lần.
Nhớ rằng chép tay là bài tập riêng để học, không phải để đăng hay dùng lại. Chép rồi đem đi công bố như của mình là đạo văn, chuyện đó mình sẽ bàn kỹ ở một tập khác.
Bắt chước có ý thức rồi rời khỏi khuôn
Sau khi mổ xẻ một kỹ thuật, hãy viết một đoạn của riêng bạn dùng đúng kỹ thuật đó, nhưng với nhân vật và bối cảnh hoàn toàn khác. Ví dụ bạn thấy tác giả mở cảnh bằng một âm thanh trước khi tả hình ảnh. Bạn viết một cảnh chợ quê cũng mở bằng âm thanh.
Đây là cách các họa sĩ học vẽ từ bao đời: chép tranh thầy để hiểu nét, rồi vẽ tranh của mình. Bắt chước một kỹ thuật không làm bạn mất mình. Nó cho bạn thêm một công cụ trong hộp đồ nghề.
Cái bẫy là bắt chước giọng thay vì bắt chước kỹ thuật. Đọc nhiều một tác giả có giọng rất riêng, bạn dễ viết ra những câu nghe như họ nhưng nhạt hơn. Khi thấy điều đó, hãy chuyển sang đọc một người khác hẳn để cân lại.
Theo thời gian, bạn sẽ có hàng chục kỹ thuật học từ hàng chục người. Chúng trộn lẫn trong bạn và đi qua trải nghiệm riêng của bạn. Giọng riêng thường thành hình từ chính sự pha trộn đó.
Nên đọc gì khi đang học viết?
Hãy đọc cả thể loại bạn muốn viết lẫn những thể loại xa lạ. Muốn viết truyện ngắn, hãy đọc truyện ngắn của các thời và các nước. Nhưng cũng nên đọc thơ để học sự cô đọng, đọc kịch để học thoại, đọc phóng sự để học quan sát.
Văn chương Việt Nam có rất nhiều truyện ngắn đáng mổ xẻ. Ví dụ câu mở đầu của Chí Phèo, Nam Cao viết: hắn vừa đi vừa chửi. Chỉ vài chữ mà đã có nhân vật, hành động và một thái độ. Đọc kỹ một câu như thế đáng giá hơn đọc lướt mười cuốn.
Cũng nên đọc cả sách bạn thấy dở. Hỏi vì sao nó dở, chỗ nào mình bỏ dở, đó cũng là bài học. Nhiều khi bạn hiểu một kỹ thuật rõ nhất khi thấy nó bị làm hỏng.
Bài tập cho tập này: chọn một truyện ngắn bạn thích, đọc lại, tìm đúng một chỗ khiến bạn nín thở và viết ra ba lý do kỹ thuật vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Đọc như người viết có làm mất niềm vui đọc không?
Lúc đầu có thể, vì bạn hay dừng lại. Nhưng sau một thời gian, hai cách đọc chạy song song, và niềm vui còn tăng lên vì bạn thấy được cái tài mà trước đây bạn chỉ cảm mơ hồ.
Có cần đọc tác phẩm kinh điển không, hay đọc sách mới cũng được?
Cả hai đều cần. Kinh điển cho bạn thấy những kỹ thuật đã đứng vững qua thời gian, sách mới cho bạn thấy người đọc hôm nay quen với nhịp và giọng thế nào.
Đọc sách dịch có học viết tiếng Việt được không?
Được về cấu trúc, nhân vật, cách dựng cảnh. Còn về câu chữ, bạn đang đọc văn của người dịch nên cần đọc thêm nhiều văn gốc tiếng Việt để học nhịp và chữ của tiếng mẹ đẻ.
Mỗi ngày nên đọc bao nhiêu khi đang tập viết?
Không có con số đúng. Quan trọng là đọc đều và có những lúc đọc chậm. Mười trang đọc kỹ thường dạy được nhiều hơn một trăm trang đọc lướt.
Có nên ghi chép khi đọc không?
Nên, nhưng ngắn. Chỉ ghi những kỹ thuật bạn muốn thử và số trang để quay lại. Một cuốn sổ ghi kỹ thuật học được từ sách sẽ thành giáo trình riêng của bạn.
