Tả mà không kể là thay những câu gọi thẳng tên cảm xúc bằng hành động, chi tiết và lời thoại, để người đọc tự suy ra nhân vật đang cảm thấy gì. Thay vì viết cô ấy buồn lắm, bạn để cô ấy rửa đi rửa lại một cái bát đã sạch từ lâu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Câu khuyên đừng kể, hãy cho thấy có lẽ là lời khuyên phổ biến nhất trong các lớp dạy viết, và cũng bị hiểu sai nhiều nhất. Tập này nói nó nghĩa là gì, làm thế nào, và khi nào thì cứ kể thẳng cho xong.
Vì sao cho thấy lại mạnh hơn kể ra?
Khi bạn viết anh ấy giận, người đọc nhận một thông tin. Khi bạn viết anh ấy đặt chén trà xuống mạnh tới mức nước sóng ra bàn, rồi lấy tay áo lau, người đọc tự kết luận anh giận. Cái kết luận tự rút ra thì người ta tin hơn và nhớ lâu hơn.
Cho thấy còn mang nhiều sắc thái hơn. Giận thì có trăm kiểu giận. Cái chén trà và vạt áo cho biết đây là kiểu giận phải kìm, giận mà vẫn giữ phép lịch sự. Một tính từ không chở được ngần ấy thông tin.
Thêm nữa, người đọc tham gia vào câu chuyện. Họ không chỉ ngồi nghe kể, họ phải tự quan sát và đoán, như trong đời thật. Sự tham gia đó làm họ gắn bó với nhân vật.
Cuối cùng, cảm xúc gọi tên thường là cảm xúc sáo. Buồn, vui, hạnh phúc, đau khổ đã bị dùng tới mòn. Hành động cụ thể thì luôn mới, vì nó thuộc về đúng nhân vật này.
Đổi một tính từ cảm xúc thành một cảnh nhỏ
Bài tập căn bản là tìm trong bản thảo mọi tính từ cảm xúc như buồn, sợ, lo lắng, hạnh phúc, ngại ngùng. Gạch dưới chúng. Rồi với mỗi chữ, tự hỏi: một người đang cảm thấy như vậy thì cơ thể họ làm gì, tay họ để đâu, họ nói gì hoặc không nói gì.
Lo lắng có thể là một người mẹ cứ năm phút lại mở điện thoại xem dù không có tin nhắn. Ngại ngùng có thể là chàng trai cầm bó hoa giấu sau lưng mà quên rằng đứng trước gương thang máy. Hạnh phúc có thể là bà cụ vừa nấu vừa hát sai lời một bài cũ.
Hãy tìm hành động đúng với người đó, không phải hành động chung chung. Cắn môi, nắm chặt tay, tim đập thình thịch là những thứ ai cũng dùng, nên chúng gần như cũng nhạt như tính từ. Chi tiết càng riêng, càng thật.
Không phải tính từ nào cũng phải đổi. Nhưng làm bài tập này một lần, bạn sẽ thấy mình phụ thuộc vào tính từ nhiều đến mức nào.
Dùng đủ năm giác quan
Người mới hay tả bằng mắt. Màu sắc, hình dáng, ánh sáng. Nhưng đời thật đến với mình qua cả tai, mũi, lưỡi, da. Một cảnh có thêm âm thanh và mùi bỗng sống hẳn lên.
Ví dụ một căn nhà sau đám tang. Mắt thấy những chiếc ghế nhựa còn xếp chồng ở góc sân. Mũi ngửi mùi nhang chưa tan trong rèm cửa. Tai nghe tiếng tủ lạnh chạy rè rè, thứ tiếng trước giờ không ai để ý. Da thấy nền gạch còn ẩm vì vừa lau.
Bạn không cần dùng cả năm giác quan trong mọi đoạn. Một hai chi tiết đúng chỗ là đủ. Mùi và âm thanh đặc biệt mạnh vì chúng gợi ký ức nhanh hơn hình ảnh.
Một lưu ý cho người viết ở ta là khí hậu và tiếng ồn. Cái nóng hầm của trưa hè, tiếng loa phường, tiếng rao trong hẻm là những chi tiết rất Việt Nam, rất dễ nhận ra. Dùng chúng là bạn có ngay một bối cảnh thật.
Khi nào vẫn nên kể thẳng?
Cho thấy tốn chữ. Nếu đoạn nào cũng tả kỹ, truyện sẽ chậm và nặng. Những đoạn chuyển tiếp, thời gian trôi qua, thông tin nền không quan trọng thì kể thẳng là đúng. Ba năm sau, cô chuyển về quê. Một câu là đủ.
Nguyên tắc chung: cho thấy ở những khoảnh khắc quan trọng về cảm xúc, kể thẳng ở những đoạn nối. Người đọc cần nghỉ chân giữa những cảnh dày. Cảnh mạnh nổi lên chính nhờ có những đoạn kể gọn ở quanh nó.
Lỗi ngược lại cũng hay gặp: tả quá tay. Mỗi cử chỉ đều được phóng to, mỗi đồ vật đều được tả màu sắc, mùi vị. Người đọc mệt và không biết chi tiết nào quan trọng.
Còn một cái bẫy tinh vi: cho thấy rồi lại kể thêm. Anh đặt mạnh chén trà, nước sóng ra bàn. Anh đang rất giận. Câu thứ hai là thừa, và nó còn ngầm nói rằng bạn không tin người đọc hiểu.
Luyện mắt quan sát ngoài đời
Kỹ năng cho thấy bắt đầu từ việc nhìn thấy. Hãy ra một nơi đông người như chợ, bến xe, quán cơm bình dân, ngồi nửa tiếng chỉ để quan sát cách người ta thể hiện cảm xúc mà không nói ra.
Bạn sẽ để ý những thứ rất nhỏ. Một người đàn ông chờ xe khách liên tục sờ túi áo xem vé còn không. Một cô bán hàng cười với khách nhưng mắt nhìn về phía con nhỏ đang chơi gần lề đường. Những chi tiết đó không ai dạy được, phải tự nhặt.
Ghi chúng vào sổ tay theo đúng dạng hành động, không kèm lời giải thích. Sau này, khi cần tả một nhân vật lo lắng, bạn có cả một kho cử chỉ thật để chọn.
Bài tập cho tập này: viết một đoạn khoảng một trăm năm mươi chữ về một người vừa nhận tin vui nhưng không được dùng chữ vui, mừng, hạnh phúc hay bất cứ từ nào cùng nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Tả mà không kể có áp dụng cho thơ không?
Có, và thơ còn cần hơn. Một bài thơ toàn tính từ cảm xúc thường nhạt. Hình ảnh cụ thể trong thơ làm đúng việc mà hành động làm trong truyện.
Viết truyện thiếu nhi có cần cho thấy không?
Vẫn cần, nhưng nhẹ tay hơn. Trẻ nhỏ đôi khi cần được gọi tên cảm xúc để học. Bạn có thể kết hợp: cho thấy bằng hành động rồi thỉnh thoảng gọi tên cho rõ.
Làm sao biết mình đang cho thấy quá nhiều?
Nếu người đọc thử nói truyện chậm, khó theo dõi, hoặc bạn thấy mỗi đoạn đều dài như nhau, có lẽ bạn tả quá tay. Hãy chọn vài khoảnh khắc chính để tả kỹ và rút gọn phần còn lại.
Độc thoại nội tâm có phải là kể không?
Độc thoại nội tâm là một công cụ riêng, cho người đọc nghe trực tiếp suy nghĩ nhân vật. Nó hiệu quả khi suy nghĩ đó có giọng riêng và đôi khi mâu thuẫn với hành động, chứ không chỉ gọi tên cảm xúc.
Có nên dùng so sánh khi tả không?
Có, nếu so sánh mới và đúng với thế giới của nhân vật. Một người nông dân sẽ so sánh khác một nhân viên văn phòng. So sánh sáo như trắng như tuyết thì nên tránh.
