Thoại tự nhiên trong truyện là thoại nghe như người thật nói, nhưng đã được chắt lọc. Bạn bỏ đi những câu chào hỏi thừa và những tiếng ậm ừ, giữ lại cái cách người ta nói lệch, nói tránh, nói một đằng nghĩ một nẻo, và bảo đảm mỗi câu đều làm một việc gì đó cho câu chuyện. Chép nguyên văn một cuộc trò chuyện ngoài đời vào truyện thì sẽ rất chán.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Thoại là chỗ người đọc nghe thấy nhân vật trực tiếp. Thoại dở có thể giết một truyện có cốt hay. Tập này nói về cái nghịch lý của thoại: phải giống đời mà không được giống đời.
Vì sao chép nguyên lời người thật lại dở?
Thử ghi âm một cuộc trò chuyện ngoài quán nước rồi chép ra. Bạn sẽ thấy đầy những câu dở dang, những ờ, à, thì là, những đoạn nói lại, những chuyện vặt không đi tới đâu. Ngoài đời, chúng bình thường vì có giọng nói, nét mặt đi kèm. Trên trang giấy, chúng là rác.
Thoại trong truyện là ảo giác của đời thật. Người đọc phải cảm thấy như đang nghe người thật nói, nhưng thực ra mọi câu đều đã được chọn. Giống như một bức ảnh chụp đẹp, nhìn rất tự nhiên mà người chụp đã chọn góc, chọn sáng, chọn khoảnh khắc.
Những thứ nên bỏ: chào hỏi, hỏi thăm sức khoẻ, những câu xác nhận kiểu ừ, vậy hả, rồi sao nữa, trừ khi chúng có ý nghĩa đặc biệt. Vào thẳng phần có sức căng.
Những thứ nên giữ: cách nói đặc trưng của từng người, những câu cụt, những lần nói lảng, vì chúng tạo cảm giác thật mà vẫn mang thông tin.
Người ta hiếm khi nói thẳng điều mình nghĩ
Ngoài đời, nhất là trong văn hoá Việt, người ta ít khi nói thẳng. Mẹ không nói con làm mẹ buồn, mẹ nói thôi con cứ đi đi, mẹ ở nhà một mình cũng quen rồi. Câu thứ hai nói nhiều hơn câu thứ nhất gấp bội.
Thoại hay khai thác khoảng cách giữa lời nói và ý nghĩ. Người viết gọi đó là ẩn ý. Nhân vật nói về thời tiết, về giá rau, nhưng thật ra đang nói về chuyện ly hôn. Người đọc đọc được lớp dưới và thấy mình thông minh.
Lỗi phổ biến của người mới là để nhân vật nói thẳng cảm xúc: anh rất giận em vì em đã giấu anh chuyện đó. Nghe như đọc bản tường trình. Người thật đang giận thường nói một câu ngắn và lạnh, hoặc nói về chuyện khác.
Bài tập: lấy một câu thoại nói thẳng cảm xúc trong bản thảo của bạn, viết lại sao cho nhân vật nói về một chuyện khác hẳn mà người đọc vẫn hiểu cảm xúc thật.
Mỗi câu thoại phải làm một việc
Một câu thoại tốt làm ít nhất một trong ba việc: đẩy câu chuyện tới, cho thấy tính cách nhân vật, hoặc tạo sức căng giữa các nhân vật. Câu tốt nhất làm được cả ba.
Khi sửa, hãy đi qua từng câu thoại và hỏi nó đang làm việc gì. Câu nào không làm gì, cắt. Bạn sẽ ngạc nhiên vì có thể cắt một phần ba số thoại mà cảnh mạnh hơn.
Đặc biệt cảnh giác với thoại giải thích, tức nhân vật nói cho nhau nghe những điều cả hai đã biết, chỉ để người đọc biết. Như anh biết đấy, chúng ta đã là bạn từ hồi cấp ba. Không ai nói với bạn thân như vậy.
Nếu người đọc cần biết thông tin nền, hãy cài nó vào xung đột. Hai người bạn cãi nhau, một người buột miệng hồi cấp ba mày đâu có như vậy. Thông tin lọt ra tự nhiên.
Mỗi người một giọng
Thử che tên nhân vật trong một đoạn thoại. Nếu bạn vẫn đoán được ai đang nói, nhân vật của bạn có giọng riêng. Nếu không, tất cả đang nói bằng giọng của bạn.
Giọng riêng đến từ nhiều thứ: từ vựng theo nghề và học vấn, độ dài câu, cách xưng hô, thói quen nói như hay hỏi lại, hay kết câu bằng một tiếng đệm, hay nói giảm. Một ông thợ hồ và một bà giáo về hưu sẽ không nói cùng một kiểu.
Tiếng Việt có lợi thế lớn ở xưng hô. Cách một nhân vật gọi người khác là anh, chú, mày, ông, hay gọi tên trống không đã nói lên tuổi tác, quan hệ và thái độ. Đổi xưng hô giữa chừng một cuộc nói chuyện là cách mạnh để cho thấy quan hệ thay đổi.
Đừng lạm dụng những nét đặc trưng tới mức nhân vật thành biếm hoạ. Một hai thói quen nói là đủ, rắc nhẹ.
Thẻ thoại và nhịp đối đáp
Thẻ thoại là phần nói ai nói, như anh nói, cô hỏi. Lời khuyên phổ biến là dùng những thẻ đơn giản như nói, hỏi, vì chúng gần như vô hình với người đọc. Những thẻ cầu kỳ như anh gầm lên, cô thều thào, cô rít qua kẽ răng nếu dùng nhiều sẽ thành ồn ào.
Thay vì thẻ thoại, bạn có thể dùng một hành động nhỏ đi kèm. Mẹ đặt bát cơm xuống. Con ăn đi. Hành động vừa cho biết ai nói, vừa thêm hình ảnh.
Khi chỉ có hai người nói qua lại, có thể bỏ thẻ thoại trong vài lượt, người đọc vẫn theo được. Nhưng đừng để quá lâu, người đọc sẽ phải đếm ngược để biết ai đang nói.
Bài tập cho tập này: ra một quán ăn đông người, ngồi nghe và ghi lại năm câu nói khiến bạn chú ý. Về nhà, dựng một cảnh ngắn dùng một trong năm câu đó làm câu then chốt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết thoại bằng tiếng lóng không?
Tiếng lóng làm thoại sống động và gắn với thời điểm, nhưng cũng làm truyện nhanh cũ. Dùng vừa phải, đúng nhân vật, và cân nhắc người đọc của bạn có hiểu không.
Thoại có cần đúng ngữ pháp không?
Không cần. Người thật nói câu cụt, câu thiếu chủ ngữ, câu đảo. Thoại đúng ngữ pháp hoàn toàn thường nghe cứng. Nhưng phần kể chuyện xung quanh thì vẫn nên chuẩn.
Một đoạn thoại dài bao nhiêu là vừa?
Mỗi lượt nói thường nên ngắn. Một nhân vật nói liền một đoạn dài chỉ hợp khi đó là khoảnh khắc đặc biệt như một lời thú nhận. Nhiều lượt ngắn qua lại tạo nhịp nhanh và căng.
Làm sao kiểm tra thoại có tự nhiên không?
Đọc to, tốt nhất là có người khác đọc các vai. Câu nào người đọc vấp hoặc ngượng miệng là câu chưa giống lời nói.
Thoại trong truyện thiếu nhi khác gì truyện người lớn?
Thoại cho thiếu nhi nên rõ ràng hơn, ẩn ý ít hơn, nhưng vẫn cần giọng riêng cho từng nhân vật. Trẻ em rất nhạy với giọng điệu, thoại vui và có nhịp sẽ giữ được trẻ.
