Phương ngữ làm nhân vật có gốc gác và có giọng thật, nhưng cách dùng hiệu quả là dùng vừa phải. Hãy chọn vài từ đặc trưng, cách xưng hô và nhịp câu của vùng đó thay vì cố phiên âm từng chữ, kiểm tra lại với người bản xứ, và tuyệt đối tránh biến giọng một vùng thành trò cười. Mục tiêu là để người đọc nghe ra một con người, không phải nghe ra một bài học phương ngữ.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ lớn và vô số giọng địa phương nhỏ hơn. Với người viết, đó là một kho báu, nhưng cũng là một bãi mìn. Tập này giúp bạn đi qua nó an toàn.
Phương ngữ cho nhân vật điều gì?
Chỉ cần một câu thoại có giọng địa phương, người đọc đã biết nhân vật đến từ đâu mà không cần câu giới thiệu nào. Một nhân vật nói răng rứa, mô tê lập tức mang theo cả miền Trung. Một người nói hổng có đâu, nè, đã đặt người đọc ở miền Nam.
Phương ngữ còn cho biết thêm về nhân vật: họ rời quê bao lâu, có còn giữ giọng không, nói giọng quê với ai và đổi giọng với ai. Một cô gái miền Tây lên Sài Gòn làm văn phòng nói giọng chuẩn ở công ty, nhưng gọi điện về cho má thì bật nguyên giọng quê. Chi tiết đó nói lên rất nhiều.
Phương ngữ cũng tạo xung đột tự nhiên. Một nàng dâu Nam về nhà chồng Bắc, những hiểu lầm về cách nói có thể vừa hài hước vừa đau lòng.
Nhưng phương ngữ chỉ là một màu trên bảng màu. Nó không thay được tính cách, mong muốn và nỗi sợ của nhân vật.
Chọn vài từ, đừng phiên âm từng chữ
Lỗi hay gặp là cố viết đúng từng âm theo giọng địa phương, đổi cả chính tả. Kết quả là người đọc phải dịch từng câu, mệt và mất mạch. Người bản xứ đọc cũng thấy gượng, vì cách phiên âm hiếm khi chính xác.
Cách tốt hơn là giữ chính tả chuẩn cho phần lớn câu, chỉ chọn vài từ đặc trưng thật sự khác biệt về từ vựng. Miền Nam gọi ba má, miền Bắc thường gọi bố mẹ. Miền Trung có mô, tê, răng, rứa. Một hai từ như vậy trong mỗi lượt thoại là đủ để người đọc nghe ra giọng.
Ngữ điệu cũng truyền được qua tiếng đệm cuối câu. Những chữ như nghen, hen, nha, nhé, ạ, chứ lị, mỗi chữ mang hơi thở của một vùng. Chúng nhẹ nhàng và ít làm người đọc vấp.
Hãy nghĩ phương ngữ như muối: một nhúm làm món ăn đậm đà, cả nắm làm nó không nuốt nổi.
Xưng hô và nhịp câu theo vùng
Cách xưng hô khác nhau đáng kể giữa các vùng và là một công cụ rất tinh tế. Người miền Nam hay dùng thứ trong nhà để gọi, như anh Hai, chị Ba, và người con cả thường được gọi là Hai. Người miền Bắc thường gọi con cả là cả. Một chi tiết như vậy đặt nhân vật vào đúng nền văn hoá.
Cách dạ thưa, cách mời cơm, cách từ chối cũng khác. Có vùng nói thẳng, có vùng nói vòng. Nhịp câu, câu dài hay ngắn, hay hỏi lại hay khẳng định, cũng góp phần tạo giọng.
Nếu bạn không phải người vùng đó, đây là chỗ dễ sai nhất. Những chi tiết này người ngoài khó đoán đúng, nhưng người bản xứ thấy sai ngay.
Cách học tốt nhất là nghe. Nghe người vùng đó nói chuyện thật, không phải qua phim ảnh đã được cách điệu. Ghi lại những câu, những cách nói đặc trưng vào sổ.
Tránh định kiến và biến giọng thành trò cười
Văn học và phim ảnh từng có thời gắn giọng một vùng với một kiểu nhân vật cố định: giọng này luôn là người quê mùa, giọng kia luôn là người ranh mãnh. Những định kiến như vậy làm tổn thương người thật đến từ vùng đó.
Một phép thử đơn giản: nếu đổi giọng của nhân vật sang vùng khác mà tính cách vẫn y nguyên, bạn đang dùng giọng như một màu sắc. Nếu giọng là lý do duy nhất khiến nhân vật buồn cười hay đáng ghét, bạn đang dùng định kiến.
Hãy cho nhân vật nói giọng địa phương những phẩm chất đa dạng như mọi nhân vật khác: thông minh, tinh tế, có lúc yếu đuối, có lúc dữ dội. Đó là cách tôn trọng cả nhân vật lẫn người đọc.
Hài hước từ khác biệt ngôn ngữ vẫn có chỗ, như những hiểu lầm vô hại giữa hai người hai vùng. Nhưng cái hài nên đến từ tình huống, không phải từ việc chế giễu giọng.
Kiểm tra với người bản xứ
Dù bạn nghe kỹ tới đâu, hãy nhờ một người lớn lên ở vùng đó đọc phần thoại. Họ sẽ chỉ ra những từ dùng sai, những cách nói lẫn lộn giữa các tỉnh, những câu không ai ở đó nói như vậy.
Lưu ý rằng ngay trong một vùng lớn cũng có nhiều giọng. Giọng Huế khác giọng Quảng, giọng Nghệ khác giọng Thanh. Giọng miền Tây khác giọng Sài Gòn. Nếu nhân vật đến từ một tỉnh cụ thể, hãy hỏi đúng người tỉnh đó.
Ngôn ngữ cũng thay đổi theo thế hệ. Người trẻ ở quê bây giờ có thể không còn dùng một số từ mà ông bà họ dùng. Nhân vật bao nhiêu tuổi thì nói theo thế hệ đó.
Bài tập cho tập này: viết một đoạn thoại giữa hai nhân vật từ hai vùng khác nhau đang bàn chuyện nấu một món ăn ngày Tết. Mỗi người chỉ được dùng tối đa hai từ địa phương mỗi lượt nói.
Câu hỏi thường gặp
Phần kể chuyện có nên dùng phương ngữ không?
Nếu người kể là một nhân vật xưng ngôi thứ nhất đến từ vùng đó, có thể dùng nhẹ để giữ giọng. Nếu người kể ở ngôi thứ ba, phần kể thường nên dùng tiếng Việt chung để người đọc mọi vùng dễ theo.
Có nên chú thích nghĩa từ địa phương không?
Tốt nhất là để ngữ cảnh tự giải thích. Chú thích cuối trang làm gián đoạn mạch đọc. Nếu một từ quá khó, hãy để nhân vật khác hỏi lại hoặc chọn từ dễ hiểu hơn.
Viết thoại giọng vùng mình không thuộc có được không?
Được, nhưng cần nghe nhiều và nhờ người bản xứ đọc lại. Nếu không chắc, hãy dùng ít phương ngữ hơn thay vì dùng sai.
Phương ngữ có làm truyện khó bán ở vùng khác không?
Dùng vừa phải thì không, thậm chí còn làm truyện có màu sắc riêng. Chỉ khi dày đặc tới mức người đọc vùng khác không hiểu, truyện mới bị hạn chế.
Lời bài hát có nên dùng phương ngữ không?
Có nhiều bài hát dùng phương ngữ rất thành công, tạo cảm giác gần gũi với một vùng đất. Cần chú ý cách hát những từ đó cho đúng thanh điệu của giọng địa phương.
