Một thế giới truyện giả tưởng thuyết phục khi nó có luật chơi nhất quán, mỗi phép màu đều có cái giá, và được hé lộ dần qua những gì nhân vật cần biết ở từng thời điểm, thay vì dồn hết vào mấy chương đầu như một quyển sách giáo khoa. Người đọc tin một thế giới không phải vì nó rộng, mà vì nó chặt.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Người viết giả tưởng, kiếm hiệp, viễn tưởng thường say mê dựng thế giới tới mức quên mất câu chuyện. Tập này nói về cách dựng một thế giới đủ sâu để sống, mà vẫn phục vụ nhân vật.
Luật chơi quan trọng hơn quy mô
Người mới hay bắt đầu bằng quy mô: bảy vương quốc, mười hai môn phái, ba nghìn năm lịch sử. Nhưng người đọc không nhớ được những con số ấy. Thứ họ cảm được là luật: trong thế giới này, điều gì có thể, điều gì không.
Ví dụ, trong thế giới của bạn, người ta có thể nói chuyện với người đã khuất, nhưng chỉ vào đêm không trăng và chỉ khi giữ một món đồ của người đó. Một luật như vậy lập tức sinh ra câu chuyện: ai giữ đồ của ai, đêm không trăng tiếp theo là khi nào.
Luật càng cụ thể thì càng sinh chuyện. Luật mơ hồ kiểu người có năng lực đặc biệt làm được nhiều điều kỳ diệu thì không sinh ra gì, và tệ hơn, nó cho phép người viết gỡ mọi rắc rối bằng một phép màu mới.
Khi đã đặt luật, đừng phá nó để cứu nhân vật. Người đọc sẽ cảm thấy bị lừa. Nếu cần phá, hãy để việc phá luật trở thành một sự kiện lớn có hậu quả.
Phép màu phải có cái giá
Một nguyên tắc nhiều người viết giả tưởng đồng ý là năng lực càng lớn thì cái giá càng lớn. Phép màu không giá là phép màu nhàm, vì nó gỡ mọi khó khăn và làm câu chuyện mất sức căng.
Cái giá có thể là sức khoẻ, ký ức, tuổi thọ, hay một mối quan hệ. Một thầy lang dùng bùa chữa bệnh, nhưng mỗi lần chữa ông quên mất một gương mặt người thân. Năng lực đẹp, cái giá đau, và lập tức có bi kịch.
Cái giá cũng tạo lựa chọn cho nhân vật. Có nên dùng năng lực để cứu người lạ nếu phải quên con mình không. Lựa chọn như vậy mới là chỗ người đọc thật sự bị cuốn.
Với khoa học viễn tưởng, cái giá thường nằm ở hệ quả xã hội. Một công nghệ cho phép sống lâu thêm trăm năm, vậy ai được dùng, ai không, và chuyện thừa kế, việc làm sẽ ra sao.
Hé lộ dần qua nhân vật, đừng dồn thông tin
Lỗi phổ biến nhất của truyện giả tưởng là chương đầu dài như sách lịch sử: nguồn gốc thế giới, các vương triều, các cuộc chiến. Người đọc chưa quan tâm nhân vật nào thì chưa quan tâm thế giới đó.
Cách tốt hơn là để người đọc học về thế giới cùng lúc với nhân vật cần dùng nó. Nhân vật bị phạt vì dám đi qua cổng phía bắc, và người đọc mới biết cổng phía bắc là đất cấm. Thông tin đến đúng lúc nó có ý nghĩa.
Một mẹo là chỉ đưa ra những điều nhân vật thật sự nghĩ tới trong khoảnh khắc đó. Người dân bình thường không đứng giữa chợ nghĩ về lịch sử ba nghìn năm của vương quốc. Họ nghĩ về giá gạo, về ông quan thu thuế.
Bạn nên biết nhiều hơn những gì viết ra. Giống tảng băng, phần chìm giúp phần nổi có trọng lượng. Nhưng phần chìm thì cứ để nó chìm.
Mượn chất liệu Việt cho thế giới của bạn
Nhiều người viết trẻ dựng thế giới giả tưởng theo kiểu phương Tây hoặc Trung Hoa vì quen từ sách dịch và phim. Trong khi kho chất liệu Việt rất giàu mà ít được khai thác: tín ngưỡng thờ Mẫu, các truyền thuyết về sông núi, đời sống làng xã với đình làng, hương ước, phường hội.
Mượn chất liệu không có nghĩa là chép lại truyền thuyết. Bạn có thể lấy cái hồn, một luật lệ làng, một kiểu quan hệ giữa người và thần linh địa phương, rồi dựng thành thế giới riêng. Điều đó cho truyện một giọng không ai bắt chước được.
Khi dùng yếu tố tín ngưỡng, hãy dùng với sự tôn trọng. Hư cấu dựa trên tín ngưỡng thật cần tránh xúc phạm những gì nhiều người đang thờ phụng. Nếu không chắc, hãy dựng một tín ngưỡng hư cấu có phảng phất chất liệu thật.
Chi tiết đời thường Việt như bữa cơm, tiếng mõ, chợ phiên, mùa nước nổi cũng là vật liệu tuyệt vời để thế giới kỳ ảo của bạn có mùi vị riêng.
Một bộ hồ sơ thế giới gọn gàng
Để không mâu thuẫn, bạn nên có một tập ghi chép riêng cho thế giới: luật chơi, địa danh, tên người, mốc thời gian, những điều đã khẳng định trong truyện. Truyện dài nhiều tập mà không có hồ sơ này thì gần như chắc sẽ có lỗi.
Ghi cả những điều đã viết ra trong bản thảo, kèm chương. Khi tới chương hai mươi, bạn có thể kiểm tra nhanh xem ở chương ba mình đã nói con sông chảy về hướng nào.
Nhưng đừng để việc ghi hồ sơ thay thế việc viết truyện. Nhiều người dành hàng năm vẽ bản đồ, viết lịch sử mà không viết nổi chương một. Hãy dựng vừa đủ để bắt đầu, rồi bổ sung khi câu chuyện cần.
Bài tập cho tập này: viết ra ba luật chơi cho thế giới của bạn, mỗi luật kèm một cái giá. Rồi nghĩ ra một nhân vật bị chính một trong ba luật đó dồn vào thế khó.
Câu hỏi thường gặp
Có cần vẽ bản đồ cho thế giới truyện không?
Không bắt buộc, nhưng hữu ích nếu truyện có nhiều cuộc di chuyển. Bản đồ giúp bạn giữ đúng khoảng cách và thời gian đi lại. Bản đồ không cần đẹp, chỉ cần đúng với bạn.
Đặt tên riêng trong thế giới giả tưởng thế nào?
Tên nên có một quy luật âm thanh chung cho từng vùng, để người đọc cảm được văn hoá khác nhau. Tránh những tên quá khó đọc hoặc quá giống nhau, vì người đọc sẽ lẫn.
Viết kiếm hiệp có cần hiểu võ thuật thật không?
Biết một ít về nguyên lý vận động giúp cảnh đánh nhau có thật hơn. Nhưng quan trọng hơn là cảnh đánh nhau phải có mục đích trong câu chuyện, mỗi trận đều làm thay đổi gì đó.
Truyện giả tưởng có cần thông điệp không?
Không cần thông điệp dạy dỗ, nhưng truyện hay thường chạm tới những câu hỏi thật của con người như quyền lực, mất mát, lựa chọn. Thế giới kỳ ảo là cách để nhìn những câu hỏi đó từ một góc mới.
Dùng yếu tố lịch sử thật trong truyện giả tưởng có được không?
Được, nhưng cần cẩn trọng. Nếu dùng nhân vật hay sự kiện lịch sử có thật, hãy làm rõ đây là hư cấu và tránh xuyên tạc những điều đã được ghi nhận, nhất là những nhân vật được cộng đồng tôn kính.
