Một kịch bản phim ngắn được chia thành các cảnh. Mỗi cảnh mở bằng một dòng tiêu đề ghi rõ nội cảnh hay ngoại cảnh, địa điểm và thời gian ngày hay đêm. Tiếp đó là đoạn hành động viết ở thì hiện tại, tả những gì máy quay thấy, rồi tới lời thoại, có tên nhân vật đứng ngay trên câu nói. Trình bày đúng như vậy giúp đạo diễn, diễn viên, quay phim đọc nhanh, và giúp mọi người ước được phim dài bao lâu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Nhiều người có ý tưởng phim hay nhưng viết ra như một truyện ngắn, rồi ngạc nhiên vì đoàn phim không biết bắt đầu từ đâu. Tập này đi qua cách trình bày cơ bản.
Kịch bản là bản vẽ, không phải tác phẩm đọc
Điều đầu tiên cần hiểu là kịch bản không được viết để khán giả đọc. Nó là bản vẽ kỹ thuật cho cả một đoàn người: đạo diễn đọc để hình dung, diễn viên đọc để biết vai, người làm bối cảnh đọc để biết cần dựng gì, người lập kế hoạch quay đọc để chia lịch.
Vì vậy kịch bản cần rõ ràng hơn là đẹp. Một câu văn hoa mỹ nhưng mơ hồ sẽ gây ra mười cách hiểu khác nhau trong đoàn. Một câu đơn giản, chính xác thì ai cũng hiểu như nhau.
Kịch bản cũng có quy ước trình bày khá thống nhất trên thế giới. Tuân theo quy ước không phải để chiều ai, mà vì người trong nghề đã quen đọc theo nó, giống như thợ xây quen đọc bản vẽ theo ký hiệu chung.
Người viết mới hay phá quy ước vì nghĩ mình sáng tạo. Nhưng sáng tạo của kịch bản nằm ở câu chuyện, nhân vật, cảnh, không nằm ở cách xếp chữ trên trang.
Dòng tiêu đề cảnh: ở đâu, lúc nào
Mỗi lần câu chuyện chuyển sang một địa điểm mới hoặc một thời điểm mới, bạn mở một cảnh mới. Dòng tiêu đề cảnh thường viết hoa, ghi số thứ tự cảnh, rồi nội cảnh hoặc ngoại cảnh, tên địa điểm, và ngày hoặc đêm.
Nội cảnh là cảnh quay trong nhà, ngoại cảnh là ngoài trời. Thông tin này quan trọng vì nó quyết định ánh sáng, thiết bị, có khi cả ngày quay. Ví dụ một dòng tiêu đề: cảnh ba, nội cảnh, bếp nhà bà Sáu, đêm.
Đừng ghi những thứ máy quay không quay được vào tiêu đề, như tâm trạng hay ý nghĩa. Tiêu đề chỉ cần trả lời ở đâu và khi nào.
Đánh số cảnh giúp cả đoàn nói chuyện với nhau dễ dàng. Thay vì nói cái cảnh ở bếp mà bà khóc, người ta chỉ cần nói cảnh ba.
Đoạn hành động: thì hiện tại, chỉ thứ thấy được
Ngay dưới tiêu đề là đoạn hành động, tả những gì diễn ra trước máy quay. Viết ở thì hiện tại, như thể đang xảy ra: bà Sáu ngồi xổm cạnh bếp than, thổi phù phù, khói cay làm bà nheo mắt.
Đoạn hành động nên ngắn, mỗi đoạn vài dòng. Đoạn dài đặc chữ làm người đọc mệt, và trong phim, một đoạn dài thường là một khoảng thời gian dài trên màn hình. Chia nhỏ đoạn cũng là cách gợi nhịp cho đạo diễn.
Lần đầu một nhân vật xuất hiện, tên họ thường được viết hoa kèm vài chữ mô tả tuổi và một nét đặc trưng. Bà SÁU, ngoài sáu mươi, lưng còng nhưng mắt rất tinh. Đủ để người tuyển vai và diễn viên hình dung.
Tránh viết suy nghĩ hay quá khứ nhân vật vào đoạn hành động, vì máy quay không quay được. Mình sẽ nói kỹ chuyện này ở tập sau.
Thoại và chỉ dẫn diễn xuất
Lời thoại được trình bày với tên nhân vật viết hoa ở giữa dòng, ngay dưới là câu nói. Nếu cần, giữa tên và câu nói có một chỉ dẫn diễn xuất rất ngắn, thường đặt riêng một dòng, như nói nhỏ, hoặc không nhìn lên.
Chỉ dẫn diễn xuất nên dùng tiết kiệm. Diễn viên và đạo diễn thường không thích bị chỉ dẫn từng câu. Chỉ ghi khi cách nói khác hẳn với điều câu chữ gợi ra, ví dụ một câu chúc mừng nhưng nói bằng giọng cay đắng.
Nếu nhân vật nói từ ngoài khung hình hoặc là giọng kể, người viết thường ghi chú bên cạnh tên. Đây là thông tin kỹ thuật quan trọng cho khâu quay và dựng.
Thoại trong kịch bản phim thường ngắn hơn thoại trong tiểu thuyết. Màn hình đã cho thấy rất nhiều, nhân vật không cần giải thích bằng lời.
Một trang chừng một phút và vài lời khuyên cuối
Trong nghề có một quy ước kinh nghiệm: với kịch bản trình bày theo định dạng chuẩn, một trang thường tương ứng khoảng một phút trên màn hình. Không chính xác tuyệt đối, cảnh hành động có thể nhanh hơn, cảnh thoại chậm hơn, nhưng đủ để ước lượng.
Vì vậy một phim ngắn mười phút thường có kịch bản khoảng mười trang. Nếu kịch bản của bạn ba mươi trang mà bạn muốn làm phim mười phút, đã tới lúc cắt.
Có nhiều phần mềm hỗ trợ trình bày kịch bản, kể cả loại miễn phí. Chúng tự căn lề, tự viết hoa tên nhân vật, tiết kiệm rất nhiều công. Nhưng bạn cũng có thể dùng trình soạn thảo thường, chỉ cần giữ nhất quán.
Bài tập cho tập này: chọn một cảnh rất đời thường như một bữa cơm gia đình, viết nó thành kịch bản một trang theo đúng định dạng: tiêu đề cảnh, hành động, thoại. Đọc to và bấm giờ.
Câu hỏi thường gặp
Kịch bản phim ngắn có cần đề cương trước không?
Rất nên có, dù chỉ một trang tóm tắt câu chuyện và danh sách cảnh. Đề cương giúp bạn thấy cả phim trước khi sa vào từng câu thoại.
Có cần ghi góc máy trong kịch bản không?
Thường là không. Góc máy là việc của đạo diễn và quay phim. Người viết kịch bản chỉ nên gợi góc nhìn qua cách tả, ví dụ tả cận một bàn tay, khi điều đó thật sự quan trọng với câu chuyện.
Kịch bản phim ngắn nên có bao nhiêu nhân vật?
Càng ít càng tốt, nhất là với phim ít kinh phí. Hai ba nhân vật chính là phổ biến. Mỗi nhân vật thêm là thêm một diễn viên, thêm lịch quay, thêm chi phí.
Viết kịch bản bằng tiếng Việt có định dạng khác không?
Về nguyên tắc vẫn giống: tiêu đề cảnh, hành động, thoại. Nhiều đoàn phim ở ta dùng định dạng gần với quốc tế, có khi giữ một số thuật ngữ quen trong nghề. Hãy hỏi đoàn phim bạn làm việc cùng họ quen cách nào.
Gửi kịch bản cho người khác đọc có lo bị lấy ý tưởng không?
Hãy giữ bản có ngày tháng và gửi qua kênh có lưu lại. Ý tưởng chung chung không được bảo hộ, nhưng kịch bản đã viết ra là tác phẩm có quyền tác giả. Với dự án lớn, có thể hỏi luật sư về thoả thuận bảo mật.
