Trong kịch bản phim, mọi thứ bạn viết lên trang phải quay được hoặc thu âm được. Suy nghĩ, ký ức, cảm xúc bên trong nhân vật đều phải được chuyển thành một hành động, một đồ vật, một ánh mắt, hay một âm thanh mà máy quay và micro ghi lại được. Thứ gì không chuyển được, khán giả sẽ không bao giờ biết.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Người viết văn chuyển sang viết kịch bản thường mắc đúng một lỗi: viết những câu đẹp mà không ai quay được. Tập này giúp bạn tập nhìn câu chuyện qua ống kính.
Câu văn đẹp mà không quay được
Thử đọc câu này trong một kịch bản: Lan đứng bên cửa sổ, lòng tràn ngập nỗi nhớ về những ngày hè ở quê ngoại. Câu đẹp, nhưng máy quay chỉ thấy một cô gái đứng bên cửa sổ. Nỗi nhớ, ngày hè, quê ngoại đều biến mất.
Diễn viên giỏi có thể cho thấy một chút buồn trên gương mặt. Nhưng họ không thể diễn được chi tiết quê ngoại hay ngày hè. Khán giả sẽ thấy một cô gái buồn mà không biết vì sao.
Đây là khác biệt cốt lõi giữa văn xuôi và kịch bản. Văn xuôi có quyền đi vào đầu nhân vật. Kịch bản chỉ được đứng bên ngoài và quan sát.
Cách tự kiểm tra rất đơn giản: đọc mỗi câu trong đoạn hành động và hỏi, nếu mình cầm máy quay, mình quay cái gì. Câu nào không trả lời được, câu đó cần viết lại.
Chuyển suy nghĩ thành hành động
Nếu Lan đang nhớ quê ngoại, hãy cho cô làm một việc liên quan. Cô lấy ra một chiếc nón lá đã cũ từ trong tủ, đội thử, nhìn vào gương. Máy quay quay được, và khán giả hiểu cô đang nhớ về đâu đó.
Hành động tốt nhất là hành động có chút mâu thuẫn hoặc bất thường. Một người đàn ông nói mình không còn quan tâm tới vợ cũ, nhưng vẫn lấy điện thoại ra, mở danh bạ, nhìn một cái tên rất lâu rồi cất đi. Mâu thuẫn giữa lời và hành động là chỗ khán giả đọc được nội tâm.
Đừng dùng những hành động quá quen để thể hiện cảm xúc, như đấm tay vào tường khi giận, nhìn xa xăm khi buồn. Chúng sáo y như tính từ trong văn. Hãy tìm hành động riêng của nhân vật này.
Một mẹo là hỏi: nhân vật này, trong tình trạng này, sẽ làm gì với hai bàn tay của họ. Câu trả lời thường cho ra một hành động rất thật.
Chuyển quá khứ thành đồ vật và không gian
Quá khứ nhân vật là thứ khó quay nhất. Người mới hay dùng hồi tưởng, cắt về quá khứ để kể. Hồi tưởng có chỗ của nó, nhưng lạm dụng sẽ làm phim rời rạc và tốn kém.
Cách tinh tế hơn là để quá khứ hiện lên qua đồ vật và không gian. Một căn phòng con trai đã đi xa nhiều năm mà mẹ vẫn giữ nguyên, chăn gấp vuông vức, đồng hồ báo thức vẫn chạy. Khán giả hiểu cả một câu chuyện mà không cần cảnh nào ở quá khứ.
Đồ vật trong phim mang sức nặng rất lớn, vì máy quay có thể dừng lại trên nó. Một tấm ảnh bị lật úp, một đôi dép trẻ con ở cửa nhà người già, một vết sẹo trên tay. Người viết kịch bản giỏi gieo những đồ vật như vậy có chủ đích.
Khi viết, hãy hỏi: căn phòng này nói gì về người sống trong nó. Rồi mô tả đúng vài thứ quan trọng nhất, không cần liệt kê tất cả.
Âm thanh: nửa kia của phim mà người viết hay quên
Kịch bản không chỉ là hình. Âm thanh là một công cụ kể chuyện mạnh mà người viết mới hay bỏ quên. Tiếng chuông cửa, tiếng xe máy dừng trước nhà, tiếng một chiếc ly vỡ ở phòng bên cạnh, đều có thể kể chuyện.
Âm thanh ngoài khung hình đặc biệt mạnh. Một người mẹ đang nấu cơm, nghe tiếng xe quen dừng ngoài cổng, tay bà khựng lại. Khán giả chưa thấy ai, nhưng đã biết có người về, và biết bà đang chờ.
Im lặng cũng là âm thanh. Một cảnh ồn ào đột ngột im bặt khi một nhân vật bước vào phòng nói với khán giả nhiều điều về người đó.
Trong kịch bản, những âm thanh quan trọng thường được viết hoa hoặc ghi rõ để người làm âm thanh chú ý. Không cần ghi mọi tiếng động, chỉ ghi những âm thanh có vai trò trong câu chuyện.
Giọng kể: lối thoát hay cái bẫy?
Khi thấy khó chuyển nội tâm thành hình, nhiều người viết dùng giọng kể, tức một giọng nói bên ngoài kể cho khán giả nghe nhân vật đang nghĩ gì. Đây là một công cụ hợp lệ, nhiều phim hay dùng nó.
Nhưng giọng kể thành cái bẫy khi nó chỉ lặp lại những gì hình ảnh đã cho thấy, hoặc khi nó thay thế hoàn toàn việc kể bằng hình. Phim khi đó giống như sách nói có minh hoạ.
Giọng kể hay nhất thường mang thêm một lớp nghĩa: nó nói điều trái ngược với hình ảnh, hoặc nó có giọng điệu riêng như hài hước, châm biếm, tạo thành một nhân vật thứ hai.
Bài tập cho tập này: lấy một đoạn văn trong truyện ngắn bạn thích có nhiều suy nghĩ nội tâm. Chuyển nó thành một cảnh kịch bản không có giọng kể, chỉ dùng hành động, đồ vật và âm thanh.
Câu hỏi thường gặp
Có được viết cảm xúc nhân vật vào kịch bản không?
Có thể ghi ngắn gọn khi cần giúp diễn viên, như cô cố giữ bình tĩnh. Nhưng không nên dựa vào đó để kể chuyện. Câu chuyện phải chạy được ngay cả khi bỏ hết những ghi chú cảm xúc.
Hồi tưởng có nên tránh hoàn toàn không?
Không cần tránh hoàn toàn. Hồi tưởng hay khi nó cho khán giả thông tin đúng lúc họ muốn biết, và ngắn gọn. Tránh mở phim bằng hồi tưởng dài hoặc chen hồi tưởng chỉ để giải thích.
Kịch bản phim hoạt hình có khác không?
Nguyên tắc chỉ viết thứ thấy và nghe vẫn đúng, thậm chí còn quan trọng hơn vì mọi thứ phải được vẽ ra. Kịch bản hoạt hình thường mô tả hình ảnh chi tiết hơn một chút.
Làm sao luyện tư duy hình ảnh?
Xem phim với tiếng tắt và cố hiểu câu chuyện chỉ qua hình. Rồi nghe phim mà không nhìn. Hai bài tập này cho bạn thấy hình và tiếng mỗi thứ kể được bao nhiêu.
Người viết kịch bản có cần biết quay phim không?
Không cần biết kỹ thuật quay, nhưng hiểu cơ bản về khung hình, cận cảnh, toàn cảnh giúp bạn viết những cảnh dễ quay hơn và gợi ý tốt hơn cho đạo diễn.
