Không có câu trả lời đúng cho mọi người. Lập dàn ý giúp bạn ít bị lạc và dễ viết xong, nhưng có thể làm truyện cứng. Viết theo cảm hứng giữ được độ tươi và bất ngờ, nhưng rất hay kẹt ở đoạn giữa hoặc phải viết lại nhiều. Phần lớn người viết lâu năm dùng cách lai: biết trước vài cột mốc lớn, còn đường đi giữa các mốc thì để mở.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Câu hỏi dàn ý hay không dàn ý là chuyện tranh luận không dứt trong giới viết. Tập này không bắt bạn chọn phe, mà giúp bạn biết mình hợp với cách nào và dùng nó cho khéo.
Người lập dàn ý: mạnh ở đâu, yếu ở đâu?
Người lập dàn ý biết trước câu chuyện đi đâu, có khi biết tới từng chương. Lợi thế lớn nhất là ít bị bỏ dở. Mỗi ngày ngồi vào bàn, họ biết hôm nay viết cảnh nào, không phải đối diện câu hỏi tiếp theo là gì.
Dàn ý còn giúp gieo chi tiết sớm cho những bước ngoặt về sau. Vì biết chương mười sẽ lộ ra bí mật, họ có thể rải tín hiệu từ chương hai.
Điểm yếu là truyện có thể bị cứng. Nhân vật làm theo kế hoạch chứ không làm theo bản tính. Có những lúc nhân vật muốn rẽ hướng, và người viết bám dàn ý sẽ ép nó đi đường cũ, người đọc cảm thấy sự gượng.
Một điểm yếu khác ít ai nói: dàn ý quá chi tiết có thể làm cạn hứng. Khi đã biết hết mọi chuyện, phần viết ra trở thành việc chép lại, và người viết chán.
Người viết theo cảm hứng: tươi nhưng hay lạc
Người viết theo cảm hứng bắt đầu từ một nhân vật hoặc một tình huống rồi đi theo nó. Họ khám phá câu chuyện cùng lúc với viết. Những bất ngờ trong truyện thường thật, vì chính người viết cũng bất ngờ.
Điểm yếu nổi tiếng là đoạn giữa. Sau khoảng một phần ba truyện, năng lượng ban đầu cạn, nhiều sợi đã mở mà chưa biết buộc vào đâu. Đây là chỗ rất nhiều bản thảo nằm lại vĩnh viễn.
Người viết kiểu này cũng hay phải sửa nhiều. Bản nháp đầu thường chứa những tuyến bỏ dở, những nhân vật biến mất, những chương đi lạc. Lần sửa đầu tiên gần như là viết lại.
Nhưng nếu bạn hợp với cách này, đừng ép mình lập dàn ý chi tiết chỉ vì người khác khuyên. Thay vào đó, hãy chấp nhận rằng bản nháp đầu là để khám phá, và dành sức cho vòng sửa.
Cách lai: biết các cột mốc, để mở đường đi
Nhiều người tìm được điểm cân bằng bằng cách chỉ biết trước bốn năm cột mốc: tình huống mở đầu, bước ngoặt đẩy nhân vật ra khỏi đời cũ, điểm giữa nơi mọi thứ đổi chiều, khủng hoảng lớn nhất, và cái kết.
Giữa các cột mốc, bạn viết tự do. Biết điểm đến tiếp theo giúp bạn không lạc, nhưng không biết đường đi giúp bạn vẫn bất ngờ. Giống như đi phượt có bản đồ các tỉnh cần qua, nhưng tối nay ngủ ở đâu thì tuỳ đường.
Cột mốc cũng có thể đổi. Khi viết tới giữa, bạn có thể nhận ra cái kết đã định không còn hợp với nhân vật bạn vừa hiểu ra. Đổi đi, rồi xem lại các mốc trước để điều chỉnh.
Một công cụ đơn giản cho cách lai là viết mỗi cột mốc lên một tấm thẻ, dán lên tường. Nhìn thấy toàn bộ khung truyện trên tường giúp bạn có cảm giác về nhịp, điều mà màn hình máy tính khó cho.
Làm sao biết mình hợp kiểu nào?
Hãy nhìn vào những lần bạn bỏ dở. Nếu bạn hay bỏ vì không biết viết gì tiếp, có lẽ bạn cần thêm cấu trúc. Nếu bạn hay bỏ vì chán, vì cảm giác đã biết hết rồi, có lẽ bạn đang lập dàn ý quá kỹ.
Cũng nhìn vào cách bạn làm việc khác trong đời. Người thích lên kế hoạch du lịch từng ngày thường dễ chịu với dàn ý. Người thích đi đâu tính đó thường viết theo cảm hứng tốt hơn. Không tuyệt đối, nhưng là gợi ý.
Cách chắc nhất là thử. Viết một truyện ngắn có dàn ý và một truyện không dàn ý, xem cái nào ra nhanh hơn, vui hơn, và hay hơn khi đọc lại.
Lưu ý là cách hợp với bạn có thể đổi theo từng truyện. Một truyện trinh thám nhiều manh mối thường cần dàn ý hơn một truyện tâm lý gia đình.
Cứu một bản thảo đã lạc giữa chừng
Nếu bạn đang kẹt ở giữa một truyện dài, đừng đọc lại từ đầu để sửa. Đó là cái bẫy làm bạn sửa mãi chương một mà không bao giờ tới chương cuối.
Thay vào đó, hãy viết ra một trang tóm tắt những gì đã có: nhân vật nào đang muốn gì, những sợi nào đang mở. Rồi tự hỏi: chuyện tồi tệ nhất có thể xảy ra với nhân vật chính lúc này là gì. Thường thì câu trả lời là chương tiếp theo.
Nếu vẫn kẹt, hãy nhảy tới viết cái kết. Có cái kết rồi, bạn có điểm đến, và việc nối từ chỗ kẹt tới đó dễ hơn nhiều.
Bài tập cho tập này: với truyện dài bạn đang viết hoặc muốn viết, ghi ra năm cột mốc trên năm tờ giấy. Nếu chưa điền được mốc nào, đó chính là điều bạn cần nghĩ trước khi viết tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Dàn ý tiểu thuyết nên chi tiết đến đâu?
Tuỳ người. Một số người cần dàn ý từng cảnh, một số chỉ cần một trang cho cả truyện. Nếu dàn ý làm bạn hết hứng viết, nó đã quá chi tiết.
Có nên viết theo thứ tự chương không?
Không bắt buộc. Nhiều người viết những cảnh họ hào hứng trước rồi nối lại sau. Cách này giữ được năng lượng, nhưng cần một vòng sửa kỹ để mạch liền.
Phải viết bao nhiêu chữ mỗi ngày để xong một tiểu thuyết?
Không có con số chung. Viết đều đặn dù ít vẫn tốt hơn viết nhiều nhưng thất thường. Hãy chọn mức bạn giữ được nhiều tháng liền chứ không phải mức bạn làm được một tuần.
Phần mềm viết tiểu thuyết có cần thiết không?
Không cần thiết. Một trình soạn thảo văn bản và một thư mục sắp xếp gọn là đủ. Công cụ chỉ đáng dùng khi nó giải quyết một vấn đề cụ thể bạn đang gặp.
Khi nào nên bỏ một bản thảo truyện dài?
Khi bạn đã thử nhiều cách mà vẫn không còn quan tâm tới nhân vật. Nhưng trước khi bỏ, hãy để nó nghỉ vài tuần. Nhiều bản thảo tưởng chết hoá ra chỉ cần người viết nghỉ ngơi.
