Thơ lục bát đi theo từng cặp câu sáu chữ và tám chữ. Ở câu sáu, tiếng thứ hai, thứ tư, thứ sáu lần lượt là bằng, trắc, bằng. Câu tám cũng vậy và thêm tiếng thứ tám là bằng. Về vần, tiếng thứ sáu câu sáu vần với tiếng thứ sáu câu tám, rồi tiếng thứ tám câu tám lại vần với tiếng thứ sáu của câu sáu tiếp theo, cứ thế nối dài.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Lục bát là thể thơ thân thuộc nhất của người Việt, từ câu ru của bà tới Truyện Kiều. Nó trông đơn giản, nhưng làm cho hay thì cả đời học. Hôm nay mình đi từ luật cơ bản.
Thanh bằng, thanh trắc là gì?
Tiếng Việt có sáu thanh: ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng. Trong luật thơ, chúng được chia làm hai nhóm. Thanh bằng gồm thanh ngang, tức không dấu, và thanh huyền. Thanh trắc gồm bốn thanh còn lại: sắc, hỏi, ngã, nặng.
Cách nhớ dễ nhất là thanh bằng nghe phẳng, kéo dài được, như ta, là, người, đau. Thanh trắc nghe gãy hoặc nặng, như cõi, mệnh, thấy, cuộc.
Thơ Việt sống nhờ sự xen kẽ bằng trắc. Câu toàn thanh bằng nghe bay bổng nhưng lỏng. Câu toàn thanh trắc nghe gồ ghề. Xen kẽ đúng chỗ tạo ra nhạc, ngay cả khi bạn chưa đọc to.
Trước khi tập lục bát, hãy tập phân loại thanh thật nhanh. Đọc một câu bất kỳ và gõ nhẹ ngón tay mỗi khi gặp tiếng trắc. Chỉ vài ngày là thành phản xạ.
Luật bằng trắc ở những vị trí bắt buộc
Trong lục bát, các tiếng ở vị trí lẻ, tức thứ nhất, thứ ba, thứ năm, thứ bảy, khá tự do. Người xưa có câu nhất tam ngũ bất luận để nói ý này. Các tiếng ở vị trí chẵn mới phải theo luật.
Câu sáu: tiếng hai bằng, tiếng bốn trắc, tiếng sáu bằng. Câu tám: tiếng hai bằng, tiếng bốn trắc, tiếng sáu bằng, tiếng tám bằng. Thêm một điều tinh tế: tiếng sáu và tiếng tám của câu tám đều là bằng nhưng thường khác nhau, một tiếng thanh ngang, một tiếng thanh huyền.
Xem câu mở đầu Truyện Kiều của Nguyễn Du: Trăm năm trong cõi người ta. Tiếng hai là năm, bằng. Tiếng bốn là cõi, trắc. Tiếng sáu là ta, bằng. Câu tiếp: Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. Tài bằng, mệnh trắc, là bằng thanh huyền, nhau bằng thanh ngang. Đúng luật, và đúng cả chuyện tiếng sáu tiếng tám khác thanh.
Khi mới tập, hãy viết câu ra rồi đánh dấu bằng trắc dưới các tiếng chẵn. Sai chỗ nào thử thay từ đồng nghĩa có thanh khác.
Gieo vần: vần lưng và vần chân nối nhau
Lục bát có cách gieo vần như những mắt xích. Tiếng cuối câu sáu vần với tiếng thứ sáu của câu tám ngay sau nó. Vì tiếng này nằm giữa câu, người ta gọi là vần lưng. Rồi tiếng cuối câu tám vần với tiếng cuối câu sáu kế tiếp, gọi là vần chân.
Tiếp tục bốn câu đầu Truyện Kiều: Trăm năm trong cõi người ta, chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. Ta vần với là. Rồi: trải qua một cuộc bể dâu, những điều trông thấy mà đau đớn lòng. Nhau vần với dâu, dâu lại vần với đau. Mắt xích cứ thế nối mãi được, vì vậy Truyện Kiều dài hơn ba nghìn câu mà vẫn liền một mạch.
Vần trong thơ Việt là sự hoà âm giữa phần vần của hai tiếng, không đòi giống y. Vần chính là giống hẳn phần vần, như ta với là. Vần thông là gần nhau, như dâu với nhau. Ca dao dùng vần thông rất nhiều, nghe vẫn êm.
Lưu ý là các tiếng vần với nhau phải cùng thanh bằng. Đó là lý do luật bắt buộc các vị trí sáu và tám đều bằng.
Nhịp đọc và cái hồn của lục bát
Lục bát thường ngắt nhịp chẵn, mỗi nhịp hai tiếng: Trăm năm, trong cõi, người ta. Nhịp đều đặn này tạo cảm giác êm, ru, rất hợp với ca dao và hát ru. Đôi khi nhà thơ đổi sang nhịp ba ba hoặc nhịp lẻ để tạo điểm nhấn hay cảm giác chông chênh.
Đúng luật mới là phần xác. Cái hồn của lục bát nằm ở sự tự nhiên. Câu lục bát hay nghe như lời nói thường được chưng cất lại, không thấy dấu vết của việc gò vần. Người đọc không nghĩ tới luật, họ chỉ thấy câu thơ trôi.
Ca dao là thầy tốt nhất. Đọc thật nhiều ca dao, bạn sẽ thấm cách người xưa dùng những từ rất đời, rất mộc mà vẫn đúng luật. Ví dụ câu quen thuộc: trâu ơi ta bảo trâu này, trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta. Không một chữ cầu kỳ.
Một mẹo luyện là chuyển một câu nói thường ngày thành một cặp lục bát. Hôm nay trời mưa, mẹ không đi chợ được. Thử gò thành sáu tám. Bài tập này dạy bạn giữ giọng tự nhiên trong khuôn luật.
Những lỗi người mới hay mắc
Lỗi đầu tiên là ép vần bằng từ vô nghĩa hoặc sai nghĩa. Cần một tiếng vần với thương, thế là đưa vào chữ vương vấn dù chẳng có gì vương vấn. Người đọc nhận ra ngay câu thơ đang chiều theo vần chứ không theo ý.
Lỗi thứ hai là đảo trật tự từ quá mức để đúng luật. Tiếng Việt cho phép đảo một chút trong thơ, nhưng đảo nhiều thì câu nghe như dịch máy.
Lỗi thứ ba là dùng sáo ngữ có sẵn vần: trăng vàng, gió ngàn, mây ngàn, chiều tà. Chúng đúng luật nhưng mòn. Lục bát hiện đại hay thường nhờ những hình ảnh mới đặt trong khuôn cũ.
Bài tập cho tập này: viết bốn câu lục bát về một bữa cơm trong nhà bạn hôm qua. Kiểm tra từng tiếng chẵn, rồi đọc to xem có chữ nào bị ép không.
Câu hỏi thường gặp
Song thất lục bát khác lục bát thế nào?
Song thất lục bát thêm hai câu bảy chữ trước mỗi cặp sáu tám, tạo thành khổ bốn câu. Hai câu bảy có luật bằng trắc và cách gieo vần riêng. Thể này hợp với những bài ngâm dài, giàu cảm xúc.
Lục bát có được phá luật không?
Có những trường hợp lục bát biến thể, ngắt nhịp lạ hoặc gieo vần khác thường, nhất là trong ca dao và thơ hiện đại. Nhưng phá luật hay khi người viết đã nắm chắc luật và phá có chủ ý.
Vì sao tiếng sáu và tiếng tám câu bát nên khác thanh?
Vì nếu cả hai cùng thanh ngang hoặc cùng thanh huyền, câu tám nghe đều và hơi phẳng. Một cao một thấp tạo sự lên xuống ở cuối câu, giúp câu thơ khép lại có nhạc.
Có nên tập lục bát trước khi viết thơ tự do?
Không bắt buộc, nhưng tập lục bát giúp tai bạn nhạy với thanh điệu tiếng Việt. Kỹ năng đó có ích cả khi viết thơ tự do lẫn lời bài hát.
Trẻ em có học làm lục bát được không?
Được, và trẻ thường thích vì giống trò chơi ghép vần. Phụ huynh có thể cùng con nối những cặp câu vui về đồ vật trong nhà, không cần chấm đúng sai quá nghiêm.
