Nhạc tính của thơ tiếng Việt đến từ sự xen kẽ giữa thanh bằng và thanh trắc, từ sự lặp lại của âm đầu và phần vần, từ nhịp ngắt và độ dài của câu. Cách duy nhất để thật sự nghe được nó là đọc to bài thơ của chính mình, nhiều lần, thật chậm, và để ý chỗ nào lưỡi bị vấp.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Tiếng Việt là một ngôn ngữ có thanh điệu, mỗi tiếng đã mang sẵn một nốt nhạc. Người làm thơ tiếng Việt vì thế có trong tay một nhạc cụ mà nhiều ngôn ngữ khác không có. Tập này nói về cách chơi nó.
Mỗi tiếng là một nốt: thanh điệu và độ cao
Sáu thanh của tiếng Việt khác nhau về độ cao và đường đi của giọng. Thanh ngang đi bằng, thanh huyền đi thấp, thanh sắc vút lên, thanh nặng rơi xuống gọn, thanh hỏi và thanh ngã có đường cong riêng, và cách phát âm hai thanh này khác nhau giữa các vùng miền.
Khi ghép nhiều tiếng thành câu, các thanh tạo ra một đường lên xuống giống giai điệu. Một câu nhiều thanh huyền và ngang nghe êm, trầm, như ru. Một câu nhiều thanh sắc nghe sáng, gắt. Một câu nhiều thanh nặng nghe chắc, đôi khi nặng nề.
Bạn có thể dùng điều này có chủ ý. Muốn diễn tả nỗi buồn lặng, hãy để ý xem câu có quá nhiều thanh sắc làm nó gắt lên không. Muốn diễn tả sự giận dữ, những thanh trắc dồn dập có thể giúp.
Không cần tính toán từng thanh như giải toán. Nhưng khi một câu nghe sai mà không rõ vì sao, hãy thử đánh dấu thanh. Rất thường gặp là câu bị dồn quá nhiều thanh giống nhau.
Điệp âm, điệp vần và từ láy
Điệp âm đầu là lặp lại phụ âm đầu ở các tiếng gần nhau. Những tiếng cùng bắt đầu bằng l như lặng lẽ, lững lờ tạo cảm giác trôi chảy. Những tiếng bắt đầu bằng các phụ âm bật như t, c, k dồn lại tạo cảm giác gãy gọn.
Điệp vần là lặp lại phần vần ở các tiếng không nằm ở vị trí gieo vần chính thức. Nó tạo ra những tiếng vang nhỏ bên trong câu, người đọc không chỉ ra được nhưng cảm thấy câu thơ dính kết.
Từ láy là kho báu riêng của tiếng Việt. Lấp lánh, thăm thẳm, bâng khuâng, chênh vênh. Mỗi từ láy vừa có nghĩa vừa có nhạc sẵn. Dùng đúng chỗ, một từ láy làm cả câu ngân lên.
Nhưng lạm dụng thì phản tác dụng. Một khổ thơ có ba bốn từ láy liền nhau nghe uỷ mị và cố ý. Từ láy giống như gia vị, một chút thì thơm, nhiều quá thì khé.
Nhịp ngắt: thở cùng câu thơ
Ngoài thanh, nhạc còn nằm ở nhịp, tức cách câu thơ được chia thành từng cụm khi đọc. Thơ năm chữ, bảy chữ của ta thường có những nhịp quen. Thơ tự do thì người viết tự tạo nhịp.
Nhịp chẵn, mỗi cụm hai tiếng, tạo cảm giác cân bằng. Nhịp lẻ, như một cụm ba tiếng chen giữa các cụm hai, tạo cảm giác chông chênh, bất ngờ. Thay đổi nhịp ở đúng chỗ có thể làm người đọc giật mình.
Độ dài câu cũng ảnh hưởng hơi thở. Một câu dài tới mức người đọc phải lấy hơi giữa chừng sẽ tạo cảm giác dồn nén. Một câu rất ngắn sau một chuỗi câu dài tạo cảm giác dừng hẳn.
Khi đọc to, hãy để ý chỗ bạn tự nhiên lấy hơi. Nếu chỗ đó rơi vào giữa một cụm từ không nên tách, câu thơ đang chống lại hơi thở người đọc.
Đọc to: cách nghe và sửa
Đọc to là công cụ kiểm tra nhạc tính rẻ nhất và tốt nhất. Mắt có thể bỏ qua chỗ vấp, nhưng lưỡi thì không. Khi đọc to, bạn sẽ vấp đúng ở những chỗ có tổ hợp âm khó, như hai tiếng có cùng phụ âm đầu khó đứng sát nhau.
Hãy đọc chậm hơn bình thường, như đang đọc cho người khác nghe. Đọc nhanh thì bạn tự lướt qua lỗi vì đã thuộc bài.
Một mẹo hay là ghi âm mình đọc rồi nghe lại sau một ngày. Lúc đó bạn đủ xa để nghe như người lạ. Chỗ nào nghe đều đều, chỗ nào nghe gượng sẽ lộ ra.
Nếu được, hãy nhờ một người khác đọc to bài thơ của bạn. Chỗ họ đọc sai nhịp so với ý bạn thường là chỗ cấu trúc câu chưa rõ.
Nhạc không được che mất nghĩa
Có một cái bẫy ngược: say mê nhạc tới mức hy sinh nghĩa. Những câu nghe rất êm tai nhưng đọc kỹ thì không nói gì. Người đọc có thể bị ru một lúc, nhưng rồi họ cảm thấy trống rỗng.
Nhạc tốt nhất là nhạc phục vụ nghĩa. Một câu về cơn mưa rào dồn dập mà âm thanh cũng dồn dập. Một câu về sự chờ đợi mà nhịp cũng chậm, kéo dài. Khi âm và nghĩa đi cùng hướng, thơ mạnh gấp bội.
Vì vậy khi sửa, hãy kiểm tra cả hai chiều. Câu này có hay về âm không. Và nếu bỏ hết âm đi, chỉ còn nghĩa, nó có còn đáng nói không.
Bài tập cho tập này: chọn một bài thơ bạn đã viết, đọc to và ghi âm. Nghe lại sau một ngày, đánh dấu ba chỗ bạn thấy vấp hoặc phẳng, rồi thử thay một chữ ở mỗi chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Thơ đọc bằng mắt có cần nhạc tính không?
Có. Ngay cả khi đọc thầm, người đọc vẫn nghe một giọng trong đầu. Câu thơ có nhạc sẽ dễ nhớ và dễ thấm hơn dù không ai đọc to.
Giọng vùng miền có ảnh hưởng tới nhạc của thơ không?
Có, vì thanh hỏi, ngã và một số vần được phát âm khác nhau giữa các vùng. Một câu thơ có thể nghe hơi khác khi người miền Bắc và người miền Nam đọc. Đó là sự phong phú chứ không phải lỗi.
Có nên dùng nhiều từ Hán Việt để thơ trang trọng hơn?
Từ Hán Việt có sắc thái trang trọng và cô đọng, hợp với một số đề tài. Nhưng dùng nhiều quá làm thơ xa cách và khó nghe. Hãy cân bằng với từ thuần Việt gần gũi.
Làm sao luyện tai nghe nhạc tính của thơ?
Đọc to nhiều thơ hay, cả ca dao, thơ cổ lẫn thơ hiện đại. Nghe những người đọc thơ giỏi. Dần dần tai bạn sẽ nhạy với sự khác biệt giữa câu có nhạc và câu phẳng.
Nhạc tính trong thơ có giống nhạc trong lời bài hát không?
Có chỗ giống nhưng không hoàn toàn. Thơ tự mang nhạc trong chữ, còn lời bài hát phải ăn khớp với giai điệu có sẵn. Một câu thơ hay có thể không hát được, và ngược lại.
