Một hình ảnh thơ mạnh thường là một vật cụ thể, nhìn thấy được, chạm được, đặt trong một hoàn cảnh riêng, chứ không phải một tính từ hay một khái niệm. Viết cô đơn thì người đọc chỉ gật đầu. Viết đôi đũa thứ hai vẫn bày trên mâm thì người đọc thắt lòng.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Nhà thơ nào cũng từng nghe lời khuyên hãy dùng hình ảnh. Nhưng tìm hình ảnh ở đâu, chọn cái nào, đặt thế nào thì ít ai chỉ. Tập này đi vào từng bước.
Đi từ khái niệm xuống vật cụ thể
Hãy hình dung một cái thang. Bậc trên cùng là khái niệm: tình yêu, nỗi buồn, quê hương. Bậc giữa là nhóm vật chung: hoa, cây, nhà cửa. Bậc dưới cùng là một vật riêng biệt: cây khế còi trước hiên nhà ngoại, cái quả cuối cùng không ai nỡ hái.
Thơ sống ở bậc dưới cùng. Người đọc không thể cảm khái niệm, họ chỉ cảm được vật. Và họ tự leo ngược lên khái niệm qua vật đó.
Bài tập rất hiệu quả là viết ra một khái niệm bạn muốn nói, rồi đi xuống ba bậc. Quê hương, rồi làng, rồi giếng làng, rồi cái gàu múc nước bằng mo cau đã sứt một góc. Bậc cuối là nơi bài thơ nên bắt đầu.
Nhiều bài thơ của người mới dừng ở bậc giữa: hoa nở, chim hót, sông chảy. Đúng nhưng chung chung. Hãy hỏi tiếp: hoa gì, nở ở đâu, ai nhìn thấy nó.
So sánh và ẩn dụ: mới mà phải đúng
So sánh nối hai thứ bằng chữ như, tựa, giống. Ẩn dụ bỏ chữ nối, nói thẳng cái này là cái kia. Cả hai đều có sức mạnh khi chúng làm người đọc thấy một điều quen bằng con mắt mới.
Một so sánh hay phải vừa bất ngờ vừa đúng. Bất ngờ là chưa ai nói thế. Đúng là khi nghe xong, người ta thấy ừ, thật vậy. Ví dụ mình tự đặt: tiếng mẹ gọi con về ăn cơm như sợi dây diều kéo cả buổi chiều về sân. Có diều, có chiều, có sợi dây níu, mà vẫn đúng với cảm giác trẻ con được gọi về.
So sánh sai là khi hai vế không ăn nhập, chỉ ghép cho lạ. Người đọc dừng lại khó hiểu chứ không dừng lại vì xúc động.
Một nguyên tắc nữa: so sánh nên lấy từ thế giới của người nói. Một người đánh cá sẽ so sánh bằng sóng, lưới, mùa cá. Một cô bé sẽ so sánh bằng đồ chơi, sân trường. Đúng thế giới thì hình ảnh mới thật.
Giữ hình ảnh nhất quán trong một bài
Một lỗi khó thấy là trộn hình ảnh. Khổ đầu ví tình yêu như ngọn lửa, khổ hai như dòng sông, khổ ba như cánh chim. Mỗi hình đều đẹp, nhưng cộng lại bài thơ không có trục.
Bài thơ thường mạnh hơn khi bám vào một hệ hình ảnh. Nếu đã chọn lửa, hãy đi sâu vào lửa: tro, than, khói, cái bếp, người giữ lửa. Mỗi khổ mở thêm một tầng của cùng một hình ảnh.
Có những bài cố ý đặt hai hệ hình ảnh đối nhau, như lửa và nước. Đó là lựa chọn có chủ ý, khác với trộn lẫn tuỳ tiện.
Khi sửa, hãy gạch chân mọi hình ảnh trong bài. Nếu thấy chúng kéo về quá nhiều hướng, chọn một hướng mạnh nhất và cắt những cái lạc.
Tránh sáo ngữ mà không cố làm lạ
Sáo ngữ là những hình ảnh đã dùng nhiều tới mòn: mắt như sao, tóc như mây, lòng như biển. Chúng không sai, chỉ là người đọc đọc qua mà không thấy gì nữa.
Nhưng cách chữa sáo ngữ không phải là cố làm lạ bằng mọi giá. Những hình ảnh kỳ quặc, rối rắm cũng làm người đọc xa cách. Cách chữa tốt hơn là đi tới sự cụ thể. Không phải mắt như sao, mà là mắt em sáng lên như lúc thấy mẹ đi chợ về có gói xôi.
Cũng có thể làm mới một hình ảnh cũ bằng cách đặt nó vào bối cảnh lạ. Trăng là sáo, nhưng trăng soi trên mái tôn khu trọ công nhân thì lại là một hình ảnh có sức nặng.
Một cách tự kiểm: nếu một hình ảnh đến với bạn quá dễ, ngay lập tức, hãy nghi ngờ nó. Hình ảnh đầu tiên thường là hình ảnh của mọi người. Hình ảnh thứ ba, thứ tư mới là của bạn.
Luyện mắt nhìn của người làm thơ
Hình ảnh không đến từ ngồi nghĩ, nó đến từ việc nhìn. Mỗi ngày, hãy dành vài phút nhìn thật kỹ một vật bình thường: cái chén, chiếc lá, đôi dép. Ghi lại ba điều bạn chưa bao giờ để ý về nó.
Cũng hãy chú ý những khoảnh khắc nhỏ bất chợt có cảm xúc. Lúc nhìn mẹ ngủ gật trước ti vi, lúc thấy chiếc xe đạp cũ của mình ở nhà người khác. Ghi lại vật, không ghi cảm xúc.
Theo thời gian, sổ tay của bạn sẽ thành một kho hình ảnh riêng. Khi muốn viết về một nỗi buồn, bạn không phải tìm từ, bạn mở sổ tìm vật.
Bài tập cho tập này: chọn một cảm xúc bạn từng có tuần này. Viết ba dòng thơ diễn tả nó, mỗi dòng dùng một vật cụ thể trong nhà bạn, không được gọi tên cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Thơ có thể hoàn toàn không có hình ảnh không?
Có những bài thơ thiên về suy tưởng, dùng ít hình ảnh. Nhưng chúng cần một giọng rất mạnh và một nhạc rất chắc để bù lại. Với người mới, hình ảnh vẫn là chỗ dựa an toàn nhất.
Hình ảnh siêu thực có được dùng trong thơ không?
Được, nhiều trường phái thơ dùng hình ảnh phi lý có chủ ý để gợi những tầng sâu của tâm trí. Nhưng hình ảnh siêu thực vẫn cần một logic cảm xúc để người đọc theo được.
Làm sao biết một hình ảnh đã thành sáo?
Hỏi xem bạn đã gặp nó trong bao nhiêu bài thơ, bài hát khác. Nếu bạn nhớ ra ngay vài chỗ, nó đã mòn. Thử đọc cho người khác nghe, nếu họ đoán được chữ tiếp theo, đó cũng là dấu hiệu.
Có nên dùng hình ảnh công nghệ trong thơ không?
Có, đời sống hôm nay có điện thoại, màn hình, tin nhắn, và chúng có thể thành hình ảnh thơ rất thật. Điều quan trọng là dùng chúng cụ thể và có cảm xúc, không phải chỉ để tỏ ra hiện đại.
Hình ảnh trong thơ thiếu nhi khác gì thơ người lớn?
Thơ thiếu nhi cần hình ảnh gần với thế giới của trẻ, sáng, rõ, vui, và so sánh dễ hiểu. Nhưng vẫn nên tránh sáo ngữ, trẻ em cũng xứng đáng với những hình ảnh mới mẻ.
