Truyện ngắn khác truyện dài không chỉ ở số trang. Truyện ngắn thường xoay quanh một biến cố, trong một quãng thời gian hẹp, với ít nhân vật, và mọi chi tiết đều dồn về một hiệu ứng duy nhất ở cuối. Truyện dài thì có chỗ cho nhiều chặng, nhiều tuyến, nhiều lần đổi thay.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Nhiều người nghĩ truyện ngắn là bước tập trước khi viết tiểu thuyết, như thể nó dễ hơn. Thật ra nó là một nghề riêng, khó theo kiểu riêng. Tập này giúp bạn hiểu cái khác đó để khỏi viết ra một tiểu thuyết bị cắt cụt.
Một hiệu ứng duy nhất: linh hồn của truyện ngắn
Nhà văn Mỹ Edgar Allan Poe từ thế kỷ mười chín đã bàn về ý này: một truyện ngắn nên nhắm tới một ấn tượng duy nhất, và từng câu, từ câu đầu tiên, phải góp vào ấn tượng đó. Ý tưởng ấy tới nay vẫn được nhiều người dạy viết nhắc lại.
Hiệu ứng có thể là một nỗi rùng mình, một nỗi thương, một cái lặng người. Khi bạn biết truyện mình muốn để lại cảm giác gì, bạn sẽ biết chi tiết nào giữ lại và chi tiết nào dù đẹp cũng phải cắt.
Truyện dài thì khác. Nó có thể đi qua nhiều cảm xúc, có đoạn vui, đoạn buồn, đoạn hồi hộp. Người đọc sống cùng nó nhiều ngày nên chấp nhận được những đoạn rẽ.
Cái sai phổ biến là người mới nhét vào truyện ngắn quá nhiều thứ: hồi ức tuổi thơ, một mối tình, một câu chuyện công việc, một suy ngẫm về cuộc đời. Mỗi thứ đều hay, nhưng cộng lại thì loãng.
Chọn khoảnh khắc nào để kể?
Truyện ngắn thường bắt đầu thật gần với lúc mọi thứ thay đổi. Nếu câu chuyện là về một người con quyết định đưa mẹ già vào viện dưỡng lão, truyện ngắn có thể chỉ là buổi chiều cuối cùng hai mẹ con ở nhà, chứ không phải mười năm chăm sóc dẫn tới quyết định đó.
Mười năm kia không mất đi. Nó hiện lên qua chi tiết: tấm lịch có những ngày khoanh đỏ, đôi tay người con thuần thục khi thay ga giường, cách bà mẹ gọi nhầm tên. Người đọc tự ráp lại quá khứ từ những mảnh đó.
Một cách chọn khoảnh khắc là hỏi: nếu chỉ được kể một buổi, một đêm, một bữa cơm, mình chọn lúc nào. Lúc đó thường là lúc nhân vật buộc phải làm hoặc nói điều mà họ đã tránh suốt thời gian dài.
Thạch Lam có truyện ngắn Hai đứa trẻ gần như chỉ là một buổi chiều tối ở phố huyện, hai chị em chờ chuyến tàu đêm đi qua. Ít sự kiện, nhưng cả một kiếp sống buồn tẻ hiện lên trọn vẹn. Đó là sức mạnh của một khoảnh khắc được chọn đúng.
Ít nhân vật, ít bối cảnh: bớt để được nhiều
Truyện ngắn thường chỉ chịu được hai, ba nhân vật có sức nặng. Thêm người là thêm tên, thêm quan hệ, thêm thông tin người đọc phải nhớ, trong khi số trang không đủ để ai trong số đó sống thật.
Bối cảnh cũng vậy. Một căn bếp, một chuyến xe, một bến đò. Ở càng ít nơi, bạn càng có chỗ để tả kỹ từng nơi, và nơi chốn bắt đầu tham gia vào câu chuyện như một nhân vật.
Khi thấy truyện của mình có năm nhân vật và bốn bối cảnh, hãy thử gộp. Hai người bạn có thể thành một. Hai lần gặp có thể thành một lần. Bạn sẽ ngạc nhiên vì câu chuyện thường mạnh lên chứ không yếu đi.
Với truyện dài, nguyên tắc này nới ra. Bạn có thể có cả một làng người, nhiều thế hệ, nhiều thành phố. Nhưng đó là vì bạn có hàng trăm trang để cho từng người một chỗ đứng.
Độ dài bao nhiêu thì vừa một truyện ngắn?
Không có con số chính thức. Trong thực tế, truyện ngắn đăng báo và tạp chí ở ta thường nằm trong khoảng vài nghìn chữ. Có những truyện dài hơn, gần như truyện vừa, và có những truyện cực ngắn chỉ vài trăm chữ.
Thay vì đếm chữ, hãy hỏi câu chuyện cần bao nhiêu để hiệu ứng tới được người đọc. Có truyện cần thời gian dồn nén chậm, có truyện cần cú đánh nhanh. Độ dài đúng là độ dài mà không câu nào thừa.
Một dấu hiệu truyện ngắn của bạn thật ra muốn thành truyện dài là khi bạn liên tục phải tóm tắt: những năm sau đó, cô đã đi qua nhiều chuyện. Câu tóm tắt như vậy là chỗ câu chuyện đang đòi thêm không gian.
Ngược lại, nếu bản thảo dài mà cắt đi một nửa vẫn không mất gì, có lẽ nó là truyện ngắn đang mặc áo truyện dài.
Luyện tay nghề truyện ngắn thế nào?
Cách luyện tốt nhất là viết xong nhiều truyện ngắn, kể cả những truyện chưa hay. Mỗi truyện xong là một vòng trọn vẹn: mở, phát triển, kết. Bạn học được nhiều từ mười truyện xong hơn từ một tiểu thuyết bỏ dở.
Sau mỗi truyện, hãy viết một câu duy nhất về hiệu ứng bạn muốn để lại. Rồi đọc lại toàn truyện, gạch những đoạn không góp vào hiệu ứng ấy. Bài tập này rèn con mắt cắt gọt rất nhanh.
Cũng nên đọc thật nhiều truyện ngắn, Việt và nước ngoài, cũ và mới. Mỗi khi đọc xong, tự hỏi: khoảnh khắc được chọn là gì, tác giả bắt đầu cách thay đổi bao xa.
Bài tập cho tập này: nghĩ về một chuyện kéo dài nhiều năm trong đời bạn hoặc đời người quen, rồi chọn đúng một buổi để kể nó. Viết buổi đó trong khoảng hai nghìn chữ.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ngắn có cần mở bài, thân bài, kết bài như bài văn không?
Không theo khuôn đó. Truyện ngắn thường bắt đầu giữa dòng chảy, không giới thiệu dài. Nó vẫn có điểm đầu, sự phát triển và điểm cuối, nhưng không cần đoạn dẫn nhập hay tổng kết kiểu nghị luận.
Truyện vừa là gì?
Truyện vừa nằm giữa truyện ngắn và tiểu thuyết về độ dài và độ phức tạp. Nó có thể có vài tuyến nhỏ và quãng thời gian dài hơn truyện ngắn, nhưng vẫn tập trung hơn một tiểu thuyết.
Có nên viết truyện ngắn trước rồi mới viết truyện dài?
Nhiều người đi theo đường đó vì truyện ngắn cho phép hoàn thành nhanh và học từ sai lầm. Nhưng không bắt buộc. Có người hợp với hơi dài ngay từ đầu, và hai nghề đòi hỏi kỹ năng hơi khác nhau.
Một truyện ngắn có thể phát triển thành tiểu thuyết không?
Có thể, nếu thế giới và nhân vật của nó còn nhiều điều chưa kể. Khi đó bạn không chỉ kéo dài truyện cũ, mà phải dựng thêm tuyến, thêm chặng và thường phải viết lại từ đầu.
Truyện ngắn có cần đặt tên chương hay đề mục không?
Thường là không. Một số truyện chia thành vài phần đánh số để đánh dấu chuyển thời gian hoặc điểm nhìn. Hãy dùng khi nó giúp người đọc, đừng dùng để trang trí.
