Bản nháp đầu tiên chỉ có một việc duy nhất: tồn tại. Nó được phép dở, được phép có lỗ hổng, có câu vụng, có nhân vật đổi tên giữa chừng, vì bạn không thể sửa một trang giấy trống. Người viết hoàn thành được tác phẩm thường không phải người viết hay nhất, mà là người chấp nhận một bản nháp thô để đi được tới chữ cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Rất nhiều người muốn viết bị kẹt mãi ở chương một, vì họ muốn mỗi câu phải hay ngay từ lần đầu. Tập này mời bạn thả lỏng tay.
Viết và sửa là hai việc khác nhau
Viết là tạo ra, sửa là chọn lọc. Hai việc này dùng hai phần khác nhau của đầu óc. Khi viết, bạn cần mở, cho phép mọi thứ chảy ra. Khi sửa, bạn cần đóng, cân nhắc, cắt bỏ, nghi ngờ từng chữ.
Làm hai việc cùng lúc giống như vừa đạp ga vừa đạp phanh. Mỗi câu vừa ra đời đã bị chính bạn chặn lại hỏi có đủ hay không. Kết quả là xe không chạy, hoặc chạy giật cục rất mệt.
Tách hai việc ra nghĩa là khi đang viết nháp, bạn cho người biên tập trong đầu nghỉ phép. Mọi phán xét để dành tới vòng sửa. Bạn chỉ có một nhiệm vụ: đi tiếp.
Điều này không dễ, nhất là với người kỹ tính. Nhưng nó là kỹ năng luyện được, giống như tập thả lỏng tay khi học vẽ phác.
Để chỗ trống và đánh dấu thay vì dừng lại
Trong lúc viết nháp, bạn sẽ gặp những chỗ không biết: tên con đường đó là gì, loại thuốc này có thật không, năm đó giá gạo ra sao. Phản xạ tự nhiên là dừng lại tra cứu.
Đừng dừng. Hãy để một ký hiệu bạn chọn, ví dụ hai dấu sao, rồi viết tiếp. Tra cứu mất mười phút có thể kéo bạn ra khỏi mạch cả buổi, nhất là khi tra trên mạng dễ trôi sang thứ khác.
Áp dụng cả cho câu chữ. Nếu chưa tìm ra từ đúng, viết đại một từ gần nghĩa, đánh dấu, đi tiếp. Nếu một cảnh chưa biết viết sao, ghi một dòng tóm tắt cảnh ở đây hai mẹ con cãi nhau về chuyện bán nhà, rồi nhảy qua.
Khi bản nháp xong, bạn chỉ cần tìm các ký hiệu và xử lý từng chỗ một. Lúc đó bạn đã biết toàn bộ câu chuyện, nên việc lấp chỗ trống dễ hơn nhiều.
Đi tới cuối trước khi quay lại
Một nguyên tắc nhiều người viết truyền nhau là đừng sửa chương một cho tới khi viết xong chương cuối. Lý do: bạn chưa biết chương một cần làm gì cho tới khi biết câu chuyện kết thúc ra sao.
Nhiều người đã sửa chương đầu mười lần rồi bỏ dở, vì năng lượng dồn hết vào phần đầu. Đến khi viết tới giữa, họ đã kiệt sức, hoặc nhận ra câu chuyện cần đổi hướng, và chương đầu sửa kỹ kia cũng phải viết lại.
Có một bản nháp trọn vẹn, dù thô, cho bạn một thứ quý giá: bạn biết mình làm được. Tâm lý đó rất khác khi bạn có một chương đẹp và chín mươi phần trăm còn lại là khoảng trắng.
Nếu có ý tưởng sửa cho phần trước trong lúc viết phần sau, hãy ghi vào một tệp ghi chú riêng. Đừng quay lại sửa ngay.
Tắt người biên tập trong đầu bằng mẹo nhỏ
Có người viết nháp bằng tay để không xoá được dễ, mọi câu dở vẫn nằm đó và bạn phải đi tiếp. Có người viết nháp với màn hình tắt hoặc phông chữ rất nhỏ, để không nhìn rõ những gì đã viết.
Một mẹo khác là viết theo đồng hồ: đặt hai mươi lăm phút, viết liên tục không dừng, không đọc lại. Áp lực thời gian làm người biên tập không kịp lên tiếng.
Tự nhắc mình bằng một câu dán ở bàn viết, như bản này không ai đọc. Đó là sự thật: bản nháp đầu là cho riêng bạn. Không ai cần thấy nó, và bạn có toàn quyền xoá nó đi sau này nếu muốn.
Và cho phép mình viết rất tệ có chủ ý. Có người còn chơi trò cố viết câu tệ nhất có thể. Thật lạ là trong lúc cố viết tệ, những câu hay thường chen vào.
Sau bản nháp thô là gì?
Khi bản nháp thô xong, hãy ăn mừng. Thật sự. Bạn vừa làm được điều mà rất nhiều người nói muốn làm nhưng chưa bao giờ làm.
Rồi để nó nghỉ. Như mình đã nói ở tập về để nguội bản thảo, khoảng cách giúp bạn sửa tốt hơn. Trong lúc nó nghỉ, đừng đọc lại, đừng kể cho ai nghe toàn bộ, hãy để nó yên như một chiếc bánh đang ủ.
Khi quay lại, bạn sẽ thấy bản nháp dở hơn bạn nhớ ở nhiều chỗ, và hay hơn bạn nhớ ở một vài chỗ. Cả hai đều bình thường. Những chỗ hay là hạt giống của tác phẩm thật.
Bài tập cho tập này: chọn một truyện ngắn bạn định viết, đặt mục tiêu viết xong bản nháp trong ba buổi, không đọc lại, không xoá, dùng hai dấu sao cho mọi chỗ không biết. Xong rồi mới được đọc.
Câu hỏi thường gặp
Viết nháp quá thô có làm vòng sửa vất vả hơn không?
Có thể vòng sửa nhiều việc hơn, nhưng tổng thời gian thường ít hơn so với cố viết hoàn hảo từ đầu rồi bỏ dở. Và có nguyên liệu để sửa vẫn tốt hơn không có gì.
Có người viết sạch ngay từ đầu thì sao?
Có những người viết chậm và cẩn thận từng câu, sửa ít về sau. Nếu cách đó giúp bạn hoàn thành tác phẩm, cứ giữ. Lời khuyên này dành cho những ai đang bị kẹt vì cầu toàn.
Nháp thô có áp dụng cho thơ không?
Có, thơ cũng thường bắt đầu bằng một dòng chảy thô. Viết hết những gì đến trong một lần, rồi mới cắt gọt. Nhiều bài thơ hay nằm ẩn trong một trang nháp lộn xộn.
Viết nháp trên máy hay trên giấy tốt hơn?
Tuỳ người. Giấy làm bạn khó xoá và chậm lại vừa đủ, máy giúp nhanh hơn. Hãy thử cả hai, xem cách nào giúp bạn đi tiếp mà không ngoảnh lại.
Nếu viết nháp mà mất hứng giữa chừng thì sao?
Đọc lại câu tóm một dòng hay dàn ý của bạn để nhớ mình đang đi đâu. Nhảy tới viết một cảnh bạn hào hứng. Mất hứng giữa chừng là chuyện thường, không có nghĩa là câu chuyện dở.
