Nỗi sợ bị chê nhẹ đi đáng kể khi bạn tập tách mình khỏi tác phẩm, bắt đầu với những người đọc an toàn và nhóm nhỏ, hỏi những câu cụ thể để lời chê biến thành thông tin có ích, và nhớ rằng một tác phẩm không ai đọc thì cũng không bao giờ lớn lên được. Nỗi sợ không biến mất hẳn, nhưng nó có thể nhỏ tới mức không còn chặn đường bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Có những người viết rất hay mà cả đời chỉ để bản thảo trong ngăn kéo, vì sợ. Tập này không bảo bạn hết sợ, mà chỉ cách đi cùng nỗi sợ đó.
Vì sao bị chê văn lại đau đến vậy?
Viết là đặt một phần rất riêng của mình lên trang giấy: suy nghĩ, ký ức, cảm xúc, cách nhìn đời. Khi ai đó chê tác phẩm, cảm giác như họ đang chê chính con người mình. Đó là lý do lời chê văn đau hơn lời chê một bản báo cáo công việc.
Người Việt mình còn có thêm nỗi sợ mất mặt. Sợ người quen cười, sợ bị cho là mơ mộng, sợ bị hỏi viết lách làm gì cho mệt. Những nỗi sợ này có thật, và đáng được thừa nhận.
Nhưng hãy nhìn vào điều ngược lại. Không cho ai đọc thì bạn không bị chê, nhưng cũng không bao giờ biết tác phẩm chạm được ai, không bao giờ nghe được câu chỗ này làm mình khóc. Nỗi sợ đang lấy đi của bạn cả những điều tốt.
Bước đầu tiên chỉ là gọi tên nỗi sợ. Bạn đang sợ ai đọc, sợ họ nói gì. Khi nó có tên, nó thường nhỏ hơn khi còn là một cảm giác mơ hồ.
Tách mình khỏi tác phẩm
Một cách nghĩ hữu ích là coi tác phẩm như một thứ bạn làm ra, giống người thợ mộc làm ra cái bàn. Khi khách chê cái bàn hơi cập kênh, người thợ không thấy mình là người tồi, mà thấy cần chỉnh lại chân bàn.
Bản thảo không phải là bạn. Nó là một bản thảo, ở một giai đoạn, có những chỗ được và chưa được. Lời chê một bản thảo nói về bản thảo đó, ở thời điểm đó, không nói về giá trị con người bạn.
Cách luyện tách mình là dùng ngôn ngữ khác khi nói về tác phẩm. Thay vì mình viết dở, hãy nói đoạn này chưa chạy. Thay vì họ chê mình, hãy nói họ thấy chương ba hơi chậm. Đổi câu nói, cảm giác cũng đổi theo.
Việc này cần thời gian. Người viết lâu năm vẫn đau khi bị chê, chỉ là họ hồi phục nhanh hơn, vì đã quen tách lời chê ra khỏi lòng tự trọng.
Bắt đầu với người đọc an toàn
Bạn không cần đưa bản thảo đầu tiên cho người khó tính nhất. Hãy bắt đầu với một người tin cậy, đọc nhiều, tử tế, và biết góp ý nhẹ nhàng. Lần đầu nên là một trải nghiệm đủ an toàn để bạn muốn có lần hai.
Một nhóm viết nhỏ, nơi mọi người đều đưa tác phẩm của mình ra, cũng là môi trường tốt. Khi ai cũng đang trần trụi như nhau, mọi người có xu hướng góp ý tử tế hơn.
Hãy bắt đầu bằng tác phẩm ngắn, ít riêng tư. Một bài thơ, một truyện cực ngắn. Đừng đưa ngay cuốn hồi ký về gia đình. Dần dần, khi đã quen, bạn sẽ dám đưa những thứ sâu hơn.
Nói rõ với người đọc bạn đang ở giai đoạn nào và cần gì. Mình mới viết lần đầu, mình cần biết chỗ nào đọc thấy thích và chỗ nào thấy rối là đủ. Người đọc sẽ điều chỉnh mức độ thẳng thắn theo đó.
Biến lời chê thành thông tin
Lời chê chung chung như không hay lắm vừa đau vừa vô ích. Lời chê cụ thể như đoạn giữa mình không hiểu vì sao cô ấy bỏ đi thì đau ít hơn và cực kỳ có ích. Bạn có thể làm cho lời chê cụ thể hơn bằng cách hỏi câu cụ thể.
Khi nghe một lời chê, hãy hỏi thêm: chỗ nào cụ thể, lúc đó bạn cảm thấy gì. Câu hỏi biến cuộc nói chuyện từ phán xét thành tìm hiểu, và đặt bạn vào vai người chủ động thay vì người chịu đòn.
Ghi lại lời chê, rồi để vài ngày. Đọc lại khi đã bình tĩnh, bạn sẽ phân loại được: lời nào đúng và cần sửa, lời nào là gu riêng của người đọc, lời nào chưa rõ cần hỏi thêm.
Cũng cần phân biệt góp ý với ác ý. Có những người chê để hạ người khác, không phải để giúp. Dấu hiệu là lời chê không cụ thể, nhắm vào con người bạn, và không có ý muốn tác phẩm tốt lên. Những lời như vậy bạn được quyền bỏ qua.
Giữ niềm vui viết ở trung tâm
Đừng quên vì sao bạn bắt đầu viết. Có lẽ vì bạn thích kể chuyện, thích chơi với chữ, thích hiểu đời qua trang giấy. Niềm vui đó là của bạn, không ai chê được.
Nếu nỗi sợ quá lớn, bạn có thể viết một thời gian chỉ cho mình, không đưa ai đọc, để nuôi lại niềm vui. Nhưng hãy đặt một ngày sẽ thử chia sẻ một tác phẩm nhỏ, để nỗi sợ không thành bức tường vĩnh viễn.
Mỗi lần chia sẻ và sống sót qua lời chê, nỗi sợ nhỏ đi một chút. Đó là cách duy nhất mình biết: không phải chờ hết sợ rồi mới chia sẻ, mà chia sẻ để bớt sợ.
Bài tập cho tập này: chọn một tác phẩm ngắn nhất bạn có, chọn một người đọc an toàn nhất bạn biết, và gửi cho họ trong tuần này, kèm một câu hỏi cụ thể duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng bút danh để bớt sợ không?
Bút danh giúp nhiều người tự do hơn khi viết và chia sẻ. Nó là một công cụ hợp lý. Nhưng hãy nhớ nỗi sợ thường nằm ở việc bị đánh giá, và bút danh không ngăn được tác phẩm bị đánh giá.
Người thân chê việc mình viết thì sao?
Có khi người thân không chê tác phẩm mà lo cho bạn, sợ bạn mất thời gian hay thất vọng. Hãy giải thích việc viết có ý nghĩa gì với bạn. Nếu họ vẫn không hiểu, tìm cộng đồng viết bên ngoài để có người đồng hành.
Bị chê trên mạng xã hội nên phản hồi không?
Thường không nên tranh cãi. Nếu lời góp ý có lý, cảm ơn và cân nhắc. Nếu là ác ý, im lặng hoặc bỏ qua. Tranh cãi công khai hiếm khi kết thúc tốt cho người viết.
Khen nhiều có hại không?
Khen giúp bạn có động lực, nhưng chỉ khen mà không có góp ý cụ thể thì bạn khó tiến bộ. Hãy tìm những người vừa biết khen đúng chỗ vừa dám chỉ ra chỗ chưa được.
Nỗi sợ có bao giờ hết hẳn không?
Với nhiều người viết, không hết hẳn, nhất là trước mỗi tác phẩm mới. Nhưng nó trở nên quen thuộc và dễ chịu hơn, như hồi hộp trước khi lên sân khấu của người biểu diễn lâu năm.
