Chữ thừa trong văn tiếng Việt thường rơi vào vài nhóm quen: những chữ đệm như thì, là, mà, những từ chỉ mức độ như rất, vô cùng, thật sự, những cụm biến động từ thành danh từ như việc, sự, một cách, và những chữ chỉ thời gian như đã, đang, sẽ đặt vào khi ngữ cảnh đã đủ rõ. Cắt bớt chúng, câu văn gọn và có lực hơn hẳn.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Người ta hay nói văn hay là văn không thừa chữ. Nhưng chữ nào là thừa thì ít ai chỉ cụ thể. Hôm nay mình đi qua từng nhóm, kèm ví dụ, để bạn tự soát được bản thảo của mình.
Chữ đệm: thì, là, mà
Trong lời nói, những chữ như thì, là, mà giúp ta có thời gian nghĩ và tạo nhịp. Trên giấy, nhiều khi chúng chỉ chiếm chỗ. Câu sáng hôm ấy thì trời mưa rất to có thể thành sáng hôm ấy trời mưa to. Nghĩa giữ nguyên, câu gọn hơn.
Chữ là hay bị dùng thừa trong những câu như anh ấy là một người rất tốt bụng. Thử viết anh ấy tốt bụng, hoặc hay hơn, cho thấy anh ấy làm gì đó tốt bụng. Câu có chữ là thường là câu đang kể thay vì cho thấy.
Nhưng đừng cắt máy móc. Chữ thì có khi cần để tạo đối lập: người ta đi chơi, còn nó thì ở nhà. Bỏ chữ thì, ý đối lập mờ đi. Chữ mà cũng có khi mang sắc thái quan trọng.
Cách soát là dùng chức năng tìm kiếm, tìm từng chữ một trong bản thảo. Với mỗi lần xuất hiện, thử bỏ đi và đọc lại. Nếu nghĩa và nhịp vẫn ổn, bỏ.
Từ chỉ mức độ: rất, vô cùng, cực kỳ, thật sự
Những từ này được dùng để làm câu mạnh hơn, nhưng thường có tác dụng ngược. Rất buồn yếu hơn một hình ảnh buồn cụ thể. Vô cùng đẹp chẳng cho người đọc thấy gì.
Lý do là chúng là lời khẳng định của người viết, không phải bằng chứng. Người đọc không tin vì bạn bảo rất, họ tin vì họ thấy. Hãy thay từ chỉ mức độ bằng một chi tiết cho thấy mức độ đó.
Một mẹo khác là thay cụm từ chỉ mức độ cộng tính từ bằng một từ mạnh hơn. Rất mệt thành kiệt sức hoặc rã rời. Rất nhỏ thành li ti hay bé xíu. Tiếng Việt có nhiều từ láy và từ ghép mang sẵn mức độ.
Trong thoại, từ chỉ mức độ lại có thể giữ, vì người thật nói như vậy. Đây là chỗ khác nhau giữa phần kể và phần thoại.
Danh hoá: việc, sự, một cách
Danh hoá là biến một động từ hay tính từ thành danh từ bằng cách thêm việc, sự, cuộc. Câu việc anh ấy đến muộn đã gây ra sự bực bội cho mọi người có thể thành anh ấy đến muộn, mọi người bực. Gọn hơn một nửa.
Văn danh hoá nhiều thường gặp trong văn bản hành chính, báo cáo, và khi người viết muốn tỏ ra trang trọng. Trong văn chương, nó làm câu nặng nề, mất sức sống, vì động từ là thứ cho câu chuyển động.
Cụm một cách cũng tương tự. Anh ấy nói một cách nhẹ nhàng thành anh ấy nói nhẹ nhàng, hoặc tìm một động từ đã chứa sự nhẹ nhàng: anh ấy thì thầm.
Khi soát, hãy tìm những chữ việc, sự, một cách. Mỗi chỗ, thử viết lại câu với động từ làm chủ. Phần lớn sẽ hay hơn.
Chữ chỉ thời và chữ bị, được
Tiếng Việt không bắt buộc đánh dấu thời gian cho động từ như nhiều ngôn ngữ khác. Ngữ cảnh thường đã đủ. Hôm qua mình đã đi chợ, chữ đã là thừa vì hôm qua đã nói rõ.
Người viết mới hay rải đã, đang, sẽ khắp nơi, làm câu dài và nhịp lặp. Chỉ giữ chúng khi cần nhấn mạnh hoặc khi thiếu chúng thì người đọc lẫn thời gian.
Bị và được cũng hay thừa, nhất là khi tạo câu bị động không cần thiết. Bức thư được viết bởi bà ngoại nghe như dịch, trong khi bà ngoại viết bức thư tự nhiên hơn. Câu chủ động thường mạnh hơn.
Nhưng bị và được cũng mang sắc thái tốt xấu rất riêng của tiếng Việt. Bị khen nghe khác được khen. Khi chúng mang sắc thái đó, hãy giữ.
Cắt có chừng mực
Cắt chữ thừa không có nghĩa là viết như điện báo. Văn quá cụt, câu nào cũng trơ trụi, sẽ mất nhịp và mất giọng. Một số chữ đệm, chữ nối tạo nên cái hồn của giọng kể, nhất là giọng kể dân dã, kể chuyện.
Hãy cắt nhiều nhất ở phần mô tả và kể, cắt ít hơn ở thoại và ở những đoạn cần nhịp chậm. Và luôn đọc to sau khi cắt, để chắc rằng câu vẫn có nhạc.
Một mục tiêu hay được nhắc trong giới viết là sau vòng sửa câu chữ, bản thảo ngắn đi một phần đáng kể. Bạn không cần đặt con số cứng, nhưng nếu sửa xong mà bản thảo dài ra, hãy xem lại.
Bài tập cho tập này: chọn một trang bản thảo của bạn, tìm và đếm số lần xuất hiện của bốn chữ thì, là, rất, việc. Thử cắt một nửa số đó, rồi đọc to so sánh với bản cũ.
Câu hỏi thường gặp
Cắt chữ có làm văn mất cảm xúc không?
Ngược lại, cắt chữ thừa thường làm cảm xúc rõ hơn, vì những chữ còn lại nổi bật. Văn mất cảm xúc khi bạn cắt nhầm chi tiết, không phải khi cắt chữ đệm.
Có nên dùng từ Hán Việt để câu ngắn hơn không?
Từ Hán Việt có thể cô đọng, nhưng cũng có thể làm văn xa cách và khó nghe. Ưu tiên từ thuần Việt gần gũi, chỉ dùng từ Hán Việt khi nó chính xác hơn hoặc hợp giọng.
Văn trẻ em có cần cắt chữ như vậy không?
Văn cho trẻ cần đơn giản và rõ, nên cũng cần cắt chữ thừa. Nhưng có khi một chút lặp lại và chữ đệm giúp nhịp kể vui hơn, nhất là khi đọc to cho trẻ nghe.
Làm sao biết chữ nào là thừa với giọng văn của mình?
Đọc to và xem chữ đó có góp vào nhịp hay sắc thái không. Nếu bỏ đi mà bạn thấy câu mất đi cái gì đó riêng của mình, hãy giữ. Nếu không thấy mất gì, bỏ.
Phần mềm có thể giúp tìm chữ thừa không?
Chức năng tìm kiếm trong trình soạn thảo đã đủ để đếm và tìm những chữ hay thừa. Quyết định cắt hay không vẫn phải là của người viết, vì máy không biết sắc thái bạn muốn.
