Đọc to bản thảo giúp bạn nghe được những thứ mà mắt bỏ qua: câu quá dài làm hụt hơi, những chữ giống nhau đứng quá gần, lời thoại không giống lời người thật, những đoạn có nhịp đều đều như ru ngủ. Cách làm hiệu quả là đọc chậm như đang đọc cho người khác nghe, đánh dấu ngay chỗ vấp, ghi âm lại và nghe lại sau một ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Văn chương ra đời từ lời kể bên bếp lửa, và cái tai vẫn là người biên tập khó tính nhất. Tập này hướng dẫn bạn dùng nó.
Vì sao tai bắt được thứ mắt bỏ qua?
Khi đọc thầm, mắt bạn nhảy cóc. Não tự điền những chữ thiếu, tự sửa những câu sai, đặc biệt với văn bản do chính bạn viết. Bạn đọc thứ mình định viết, không phải thứ trên trang.
Khi đọc to, bạn buộc phải phát âm từng chữ, theo đúng thứ tự. Không còn nhảy cóc được. Mọi chỗ vấp của câu văn sẽ thành chỗ vấp của lưỡi.
Tai còn rất nhạy với sự lặp lại. Hai chữ giống nhau trong hai câu liên tiếp, mắt có thể không thấy, nhưng tai nghe ra ngay vì âm thanh vang lại.
Cuối cùng, đọc to giúp bạn cảm được nhịp tổng thể. Một đoạn văn có quá nhiều câu cùng độ dài, cùng cấu trúc, nghe lên sẽ đều như tiếng đồng hồ.
Cách đọc cho đúng
Hãy đọc to thật sự, với giọng bình thường, không lẩm nhẩm. Lẩm nhẩm vẫn cho phép nhảy cóc. Tìm một chỗ riêng tư để không ngại.
Đọc chậm hơn tốc độ nói bình thường, như thể đang đọc cho một người ngồi trước mặt. Đọc nhanh thì bạn tự lướt qua lỗi vì đã quá quen văn bản.
Cầm bút trong tay. Mỗi khi vấp, ngập ngừng, hoặc cảm thấy chán, đánh dấu ngay bên lề. Đừng dừng lại sửa, cứ đọc tiếp. Sửa sau khi đọc xong cả cảnh hoặc cả chương.
Đọc theo từng đoạn vừa sức, một cảnh, một chương. Đọc to rất mệt, sau khoảng một giờ, tai bạn sẽ bắt đầu lơ là.
Những lỗi tai hay bắt được
Câu hụt hơi. Bạn phải lấy hơi giữa chừng ở chỗ không tự nhiên. Đó là dấu hiệu câu quá dài hoặc cấu trúc quá phức tạp, cần tách đôi.
Lặp từ, lặp âm. Hai chữ giống nhau gần nhau, hoặc một chuỗi chữ cùng phụ âm đầu khó đọc liền. Thay một chữ bằng từ đồng nghĩa, hoặc xếp lại câu.
Thoại giả. Khi đọc to một câu thoại, bạn sẽ biết ngay người thật có nói như vậy không. Thoại viết như văn viết sẽ nghe ngượng nghịu trong miệng.
Nhịp đều đều. Một chuỗi câu cùng độ dài, cùng mở đầu bằng chủ ngữ rồi động từ, nghe đơn điệu. Hãy thay đổi: một câu ngắn chen giữa câu dài, một câu mở bằng trạng ngữ, một câu đảo.
Ghi âm và nghe lại
Ghi âm mình đọc rồi nghe lại là một bước nâng cấp. Khi nghe, bạn không phải lo phát âm, nên toàn bộ chú ý dành cho văn bản. Bạn nghe như một người nghe, không phải người đọc.
Nghe lại sau một ngày còn tốt hơn. Khoảng cách thời gian giúp bạn nghe với tai tươi. Những chỗ hôm qua thấy ổn hôm nay có thể nghe rất rõ là chưa ổn.
Một cách khác là dùng phần mềm đọc văn bản thành tiếng có sẵn trong nhiều điện thoại và máy tính. Giọng máy đọc đều và không biết nhấn, nên những câu rối sẽ lộ ra rất rõ. Nó không thay được giọng người, nhưng là một cách kiểm tra thêm.
Nhiều người viết thấy việc nghe giọng mình ghi âm khá ngượng lúc đầu. Đó là cảm giác bình thường, sẽ qua sau vài lần.
Đọc to cho từng loại văn bản
Với truyện ngắn và tiểu thuyết, đọc to giúp nhiều nhất ở những cảnh có thoại và những đoạn mở chương, nơi nhịp quyết định người đọc có đi tiếp hay không. Những đoạn mô tả dài cũng nên đọc, vì đó là chỗ văn hay bị đều đều nhất.
Với lời bài hát, đọc to chưa đủ, hãy hát nhẩm theo nhịp. Một câu đọc lên trôi chảy chưa chắc đã hát được, vì còn chuyện độ dài âm tiết và thanh điệu khớp với giai điệu.
Với kịch bản phim, đọc to các đoạn hành động cũng có ích. Nếu đọc một đoạn hành động mất lâu hơn nhiều so với thời gian cảnh đó diễn ra trên màn hình, có lẽ bạn đang tả quá kỹ.
Với văn bản viết để người khác đọc thành tiếng, như kịch bản podcast hay lời dẫn chương trình, đọc to là bắt buộc. Mỗi câu bạn vấp là một câu người dẫn sẽ vấp, và người nghe sẽ nghe thấy.
Nhờ người khác đọc to bản thảo của bạn
Nếu có người sẵn lòng, hãy nhờ họ đọc to một đoạn bản thảo trong khi bạn ngồi nghe, tay cầm bản in. Họ không biết bạn định nhấn chỗ nào, nên họ đọc theo đúng những gì trên trang.
Chỗ họ đọc sai nhịp, nhấn sai chữ, hay ngập ngừng, chính là chỗ câu văn chưa tự dẫn dắt được người đọc. Bạn biết ý mình, nhưng câu văn chưa truyền được ý đó.
Với kịch bản, đọc to với nhiều người, mỗi người một vai, là bước gần như bắt buộc. Nhiều câu thoại chỉ lộ ra là giả khi được một người khác nói.
Bài tập cho tập này: chọn đoạn bạn thấy yếu nhất trong bản thảo, đọc to và ghi âm. Ngày mai nghe lại, đánh dấu ba chỗ cần sửa, sửa xong ghi âm lần hai và so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Đọc to cả cuốn tiểu thuyết có cần thiết không?
Lý tưởng là có, nhưng rất tốn thời gian. Nếu không đủ sức, hãy đọc to những cảnh quan trọng, những đoạn thoại dài, chương đầu và chương cuối.
Đọc to có giúp sửa thơ không?
Rất giúp, thậm chí còn cần hơn văn xuôi, vì thơ sống nhờ nhạc. Đọc to là cách duy nhất để thật sự nghe nhạc của bài thơ.
Giọng đọc của mình không hay thì có ảnh hưởng không?
Không. Mục đích không phải là trình diễn mà là nghe văn bản. Giọng bình thường, thậm chí đều đều, còn tốt hơn vì không che lỗi bằng cách diễn cảm.
Đọc to có thay được việc nhờ người khác góp ý không?
Không. Đọc to giúp bạn tự bắt lỗi về nhịp và câu chữ. Người đọc thử giúp bạn thấy những vấn đề lớn hơn như cốt truyện, nhân vật mà chính bạn không thấy được.
Nên đọc to ở vòng sửa nào?
Đọc to hữu ích nhất ở vòng sửa đoạn văn và câu chữ, khi cấu trúc đã ổn. Đọc ở vòng đầu cũng được nhưng bạn sẽ bị phân tâm bởi lỗi nhỏ thay vì nhìn bức tranh lớn.
