Sửa bản thảo hiệu quả nhất là sửa theo tầng, đi từ lớn tới nhỏ. Tầng đầu là cấu trúc và câu chuyện, tiếp theo là từng cảnh, rồi từng đoạn văn, cuối cùng mới tới câu chữ và chính tả. Lý do rất đơn giản: bỏ cả giờ đánh bóng một câu văn trong một cảnh mà rồi bạn sẽ cắt là phí công.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Người mới sửa bản thảo thường bắt đầu từ trang một, sửa từng câu, và tới trang ba mươi thì kiệt sức mà câu chuyện vẫn còn những vấn đề lớn. Tập này đưa ra một quy trình khác.
Tầng một: câu chuyện có đứng không?
Câu hỏi đầu tiên không phải câu này hay chưa, mà là câu chuyện này có đi tới đâu không. Nhân vật chính muốn gì, có lực cản đủ mạnh không, có thay đổi không, cái kết có trả lời được câu hỏi mở đầu không.
Ở tầng này, bạn có thể phải làm những việc lớn: bỏ một tuyến truyện, gộp hai nhân vật, đổi ngôi kể, viết lại cái kết, thêm một cảnh then chốt còn thiếu. Những việc này đau, nhưng làm sớm thì đỡ đau hơn làm muộn.
Một công cụ hữu ích là viết lại bản tóm tắt câu chuyện như nó đang có trong bản thảo, chứ không phải như bạn dự định. Khoảng cách giữa hai bản tóm tắt chính là danh sách việc cần làm.
Đừng chạm vào câu chữ ở tầng này. Dù thấy một câu sai chính tả, hãy bỏ qua. Nếu cảnh đó bị cắt, công sửa câu là phí.
Tầng hai: từng cảnh làm việc của nó chưa?
Khi câu chuyện đã đứng, hãy đi qua từng cảnh. Mỗi cảnh có một mục đích rõ không, có điều gì thay đổi từ đầu tới cuối cảnh không. Cảnh nào không thay đổi gì là ứng viên để cắt hoặc gộp.
Kiểm tra điểm vào và điểm ra của cảnh. Nhiều cảnh bắt đầu quá sớm, với những bước dạo đầu như nhân vật đi tới, chào hỏi, ngồi xuống. Và kết thúc quá muộn, sau khi điều quan trọng đã xảy ra mà vẫn còn lê thê. Vào muộn, ra sớm là lời khuyên kinh điển.
Xem lại thứ tự cảnh. Đôi khi chỉ cần đổi chỗ hai cảnh, nhịp truyện đã khác hẳn. Một bí mật tiết lộ sớm hơn có thể tạo căng thẳng suốt phần sau.
Ghi chú cho từng cảnh một câu về việc nó làm. Nếu hai cảnh có cùng một câu, chúng đang làm trùng việc.
Tầng ba: đoạn văn và nhịp
Khi cảnh đã ổn, mới tới đoạn văn. Đoạn nào quá dài, đặc chữ, làm người đọc mệt. Đoạn nào quá vụn, làm mạch đứt quãng. Đoạn nào lặp ý của đoạn trước.
Đây cũng là tầng để kiểm tra sự cân đối giữa thoại, hành động, mô tả và nội tâm. Một cảnh toàn thoại có thể cần thêm vài nhịp hành động. Một cảnh toàn mô tả có thể cần một câu thoại để phá.
Kiểm tra câu mở và câu kết của mỗi đoạn. Câu mở dẫn người đọc vào, câu kết đẩy họ sang đoạn sau. Những câu ở giữa có thể yếu hơn, nhưng hai câu này cần chắc.
Đọc to ở tầng này rất có ích. Tai bạn sẽ phát hiện những đoạn có nhịp đều đều hoặc vấp váp mà mắt bỏ qua.
Tầng bốn và năm: câu chữ rồi chính tả
Bây giờ mới là lúc làm việc với từng câu. Cắt chữ thừa, thay động từ yếu, đổi chữ trừu tượng thành chữ cụ thể, kiểm tra từ lặp quá gần nhau, sửa những câu khó hiểu. Đây là tầng mà nhiều người nghĩ là toàn bộ việc sửa, nhưng thật ra là gần cuối.
Tầng cuối cùng là soát lỗi: chính tả, dấu câu, tên nhân vật viết thống nhất, thời gian không mâu thuẫn. Tầng này nên làm khi bản thảo đã gần như hoàn chỉnh, vì mọi lần sửa trước có thể sinh lỗi mới.
Soát lỗi tốt nhất là làm chậm, trên giấy, và nếu được thì nhờ một người khác. Mắt của chính người viết đã quá quen với văn bản để bắt hết lỗi.
Có những lỗi tiếng Việt hay gặp mà phần mềm kiểm tra không bắt được, như nhầm dấu hỏi ngã, nhầm s với x, tr với ch tuỳ vùng. Biết mình hay nhầm chữ nào, hãy soát riêng những chữ đó, bằng chức năng tìm kiếm, từng chữ một.
Giữ phiên bản và biết lúc chuyển tầng
Trước mỗi vòng sửa lớn, hãy lưu một bản sao có ngày tháng. Nếu vòng sửa đi sai hướng, bạn có thể quay lại. Biết rằng bản cũ vẫn còn giúp bạn dám sửa mạnh tay.
Đôi khi bạn sẽ phải quay lại tầng trên. Đang sửa câu chữ thì phát hiện một cảnh không cần thiết. Không sao, hãy quay lại tầng cảnh. Quy trình theo tầng là kim chỉ nam, không phải luật cứng.
Biết lúc chuyển tầng cũng quan trọng. Nếu bạn đã sửa cấu trúc ba vòng mà vẫn không chắc, có thể đã tới lúc nhờ người đọc thử, thay vì tự xoay mãi một mình.
Bài tập cho tập này: với bản thảo bạn đang có, viết hai bản tóm tắt một trang, một bản như bạn định viết, một bản như nó thật sự đang là. Gạch chân những chỗ hai bản khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sửa trong lúc đang viết bản nháp đầu không?
Sửa nhẹ những chỗ làm bạn khó viết tiếp thì được. Nhưng sửa kỹ từng câu trong lúc viết nháp thường làm chậm và dễ bỏ dở. Nhiều người viết cố viết hết bản nháp rồi mới sửa.
Sửa theo tầng có mất nhiều thời gian hơn không?
Tổng thời gian thường ít hơn, vì bạn không sửa những phần sẽ bị cắt. Nó chỉ cảm giác lâu hơn vì bạn phải đọc cả bản thảo nhiều lần.
Phần mềm kiểm tra chính tả có đáng tin không?
Có ích để bắt lỗi gõ phím, nhưng không bắt được lỗi dùng từ sai nghĩa, lỗi nhầm từ đúng chính tả, và có khi báo sai với từ địa phương. Vẫn cần mắt người.
Nên sửa trên máy hay trên giấy?
Sửa cấu trúc và cảnh thường dễ trên giấy vì nhìn được tổng thể. Sửa câu chữ có thể làm trên máy. Nhiều người kết hợp cả hai.
Khi nào thì đưa bản thảo cho người khác đọc?
Thường sau khi bạn đã tự sửa ít nhất tầng câu chuyện và cảnh. Đưa bản quá thô, người đọc sẽ góp ý những điều bạn tự sửa được, phí thời gian của họ.
