Sân khấu không có máy quay để cận cảnh một giọt nước mắt hay cắt sang thành phố khác trong một giây. Vì vậy kịch bản sân khấu dựa nhiều hơn vào lời thoại, vào số ít bối cảnh, vào thời gian trôi liên tục, và vào việc khán giả ngồi ngay trước mặt diễn viên. Kịch bản phim thì kể chủ yếu bằng hình và có thể nhảy cảnh liên tục.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Nhiều người nghĩ viết kịch và viết phim là một, chỉ khác chỗ diễn. Thực ra chúng là hai ngôn ngữ, cùng họ nhưng khác giọng. Tập này giúp bạn nghe ra sự khác biệt.
Lời thoại gánh nhiều hơn trên sân khấu
Trong phim, máy quay có thể dừng trên một bàn tay run, một tấm ảnh, và khán giả hiểu. Trên sân khấu, khán giả ngồi xa, thấy toàn bộ khung cảnh cùng lúc, chi tiết nhỏ dễ bị lọt. Lời nói và hành động lớn hơn phải gánh phần đó.
Vì vậy thoại kịch thường nhiều hơn, dài hơn và giàu hình ảnh hơn thoại phim. Một nhân vật trên sân khấu có thể nói một đoạn dài về ký ức, điều mà phim sẽ thay bằng hồi tưởng.
Nhưng thoại kịch không có nghĩa là giải thích. Thoại kịch hay vẫn có ẩn ý, vẫn có điều không nói ra. Chỉ là nó có nhạc và có sức vang lớn hơn, để lấp đầy một khán phòng.
Sân khấu truyền thống của ta như chèo, tuồng, cải lương còn dùng cả hát, nói lối, và nhân vật có thể nói thẳng với khán giả. Đó là những quy ước riêng mà kịch nói hiện đại cũng hay mượn.
Ít bối cảnh, thời gian liền mạch
Mỗi lần đổi bối cảnh trên sân khấu là một lần phải đổi phông, đổi đạo cụ, tắt đèn. Vì vậy vở kịch thường chỉ có vài bối cảnh, có vở chỉ một. Phim thì có thể có hàng chục, hàng trăm bối cảnh.
Giới hạn này thành sức mạnh. Khi mọi chuyện diễn ra trong một phòng khách, áp lực dồn nén vì nhân vật không có chỗ trốn. Nhiều vở kịch hay nhất là những vở nhốt vài người vào một không gian rồi để họ va vào nhau.
Thời gian trên sân khấu cũng thường liền mạch hơn. Một cảnh kịch có thể kéo dài hai mươi phút liên tục, không cắt. Diễn viên phải sống trọn vẹn trong đó, không có cơ hội quay lại lần hai như ở phim trường. Người viết cần dựng những cảnh dài có nhịp lên xuống bên trong.
Khi viết kịch, hãy tự hỏi: câu chuyện này có thể xảy ra trong một hai không gian không. Nếu nó cần chạy khắp thành phố, có lẽ nó hợp làm phim hơn.
Khán giả ở ngay đó
Diễn viên sân khấu nghe được khán giả cười, nín thở, ho, xì xào. Vở kịch mỗi đêm hơi khác nhau vì khán giả khác nhau. Người viết kịch cần chừa chỗ cho sự sống đó.
Ví dụ, khi viết một câu đùa, người viết kịch biết khán giả sẽ cười và diễn viên phải chờ tiếng cười dứt mới nói tiếp. Câu thoại sau câu đùa vì thế không nên quá quan trọng, kẻo bị tiếng cười át mất.
Sân khấu cũng cho phép phá bức tường thứ tư, tức nhân vật nói thẳng với khán giả. Ở phim, việc này hiếm và gây giật mình. Ở sân khấu, nó tự nhiên hơn nhiều, nhất là trong hài kịch và sân khấu truyền thống.
Người viết kịch nên đi xem kịch thật nhiều, ngồi ở các vị trí khác nhau, để cảm được khán phòng phản ứng ra sao.
Chỉ dẫn sân khấu và trình bày kịch bản
Kịch bản sân khấu thường có danh sách nhân vật ở đầu, mô tả bối cảnh khi mở mỗi màn hoặc cảnh, rồi xen giữa thoại là chỉ dẫn sân khấu: ai ra, ai vào, ai làm gì, ánh sáng thế nào.
Chỉ dẫn sân khấu nên ngắn gọn và thực tế. Đạo diễn sân khấu có nhiều tự do dàn dựng, nên người viết không cần quy định từng bước di chuyển. Chỉ ghi những gì cần cho câu chuyện.
Vở kịch thường chia thành màn và cảnh. Màn là phần lớn, thường kết thúc bằng một bước ngoặt, có khi có nghỉ giải lao. Cảnh là phần nhỏ trong màn, đổi khi thời gian hoặc nhân vật trên sân khấu thay đổi.
Không có định dạng nào bắt buộc hoàn toàn. Nhưng nên rõ ràng để đọc nhanh: tên nhân vật nổi bật, chỉ dẫn tách khỏi thoại bằng cách trình bày khác như in nghiêng.
Chuyển một câu chuyện giữa sân khấu và màn ảnh
Chuyển kịch thành phim, việc đầu tiên thường là mở không gian: đưa một số cảnh ra ngoài phòng khách, thay những đoạn thoại dài bằng hình ảnh. Nhưng giữ lại sự dồn nén là điều khó.
Chuyển phim thành kịch thì ngược lại: gom bối cảnh, chuyển những cảnh hình ảnh thành lời thoại hoặc hành động lớn, tìm cách cho khán giả biết những gì máy quay từng cho thấy.
Cả hai chiều đều đòi viết lại thật sự, không phải chuyển định dạng. Một câu chuyện hay ở dạng này không tự động hay ở dạng kia.
Bài tập cho tập này: lấy một cảnh bạn đã viết cho phim, viết lại thành một cảnh kịch diễn trong một căn phòng, không có cận cảnh, không cắt cảnh. Bạn sẽ thấy mình phải thêm lời thoại ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Kịch bản sân khấu dài bao nhiêu trang?
Không có quy ước một trang một phút chặt như phim, vì nhịp thoại và chỉ dẫn khác nhau. Cách chắc nhất là đọc to cả vở, có người đọc các vai, rồi bấm giờ.
Viết kịch cho thiếu nhi cần lưu ý gì?
Câu chuyện rõ ràng, nhân vật dễ nhận ra, có tương tác với khán giả nhỏ, và thời lượng vừa sức ngồi của trẻ. Nên tránh cảnh quá đáng sợ hay quá nhiều thoại liên tục.
Kịch một người diễn viết thế nào?
Kịch một người thường là độc thoại dài, nhân vật nói với khán giả hoặc với một người vắng mặt. Cái khó là giữ được sự căng và chuyển động khi chỉ có một giọng. Cần có những bước ngoặt rõ trong câu chuyện nhân vật kể.
Có nên viết kịch theo lối chèo, cải lương không?
Có thể, nhưng cần hiểu kỹ quy ước của từng loại hình, từ làn điệu, nói lối tới cách phân vai. Tốt nhất là học hỏi người trong nghề hoặc cộng tác với họ.
Làm sao đưa kịch bản tới với nhà hát?
Mỗi nơi có cách nhận kịch bản khác nhau, có nơi qua các cuộc thi sáng tác, có nơi qua quen biết trong nghề. Tham gia các nhóm kịch nhỏ, đọc kịch bản trước công chúng là cách tốt để kịch của bạn được biết tới.
