Lời tình ca thoát được sáo ngữ khi nó bám vào một chi tiết riêng của một mối quan hệ cụ thể, thay vì những chữ đã mòn như mãi mãi, trái tim tan vỡ, giọt nước mắt. Cảm xúc thì chung cho mọi người, nhưng chi tiết phải riêng, đó gần như là công thức của những bài tình ca người ta nhớ lâu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Tình yêu có lẽ là đề tài được viết nhiều nhất trong lịch sử bài hát. Vì vậy nó cũng là đề tài dễ sáo nhất. Tập này không bảo bạn né tình ca, mà chỉ cách viết nó cho mới.
Vì sao lời tình ca dễ sáo đến vậy?
Khi yêu hay thất tình, ai cũng cảm thấy cảm xúc của mình là lớn lao nhất. Và để diễn tả cái lớn lao, người ta với tới những chữ lớn: vĩnh cửu, định mệnh, cả thế giới. Vấn đề là những chữ lớn này đã được hàng nghìn bài hát dùng tới mòn.
Cái nghịch lý là chữ càng lớn, cảm xúc càng nhỏ đi trong tai người nghe. Họ đã nghe trái tim tan vỡ quá nhiều lần nên không còn thấy gì. Trong khi một chi tiết nhỏ, như chiếc bàn chải thứ hai vẫn còn trong cốc, lại đánh trúng.
Lý do thứ hai là người viết thường viết từ những bài hát đã nghe chứ không từ trải nghiệm. Họ vô thức chọn những chữ quen tai vì chúng nghe như bài hát. Kết quả là lời nghe giống bài hát, nhưng không giống ai cả.
Bước đầu tiên để thoát sáo là nhận ra những chữ mình hay với tới khi viết tình ca, và tự hỏi: chữ này có thật là của mình không.
Chi tiết riêng là thuốc giải
Hãy nghĩ về một mối quan hệ cụ thể, có thật hoặc tưởng tượng nhưng thật chi tiết. Hai người gặp nhau ở đâu, hay ăn món gì, có câu đùa riêng nào, ai hay ngủ quên, ai hay lo xa. Những chi tiết đó là vật liệu không ai có.
Ví dụ mình tự đặt: thay vì anh sẽ yêu em mãi mãi, một câu như anh vẫn để dành cho em miếng cháy dưới đáy nồi. Câu sau nhỏ hơn, đời hơn, nhưng nói được một tình yêu kéo dài qua những bữa cơm, và người nghe Việt nào cũng hiểu ngay.
Chi tiết riêng không làm người nghe thấy xa lạ. Ngược lại, nó làm họ nhớ tới chi tiết riêng của chính họ. Họ không có miếng cháy, nhưng họ có một thứ tương tự.
Mỗi phiên khúc chỉ cần một hai chi tiết như vậy. Đặt chúng giữa những câu đơn giản, chúng sẽ sáng lên.
Đổi góc nhìn để đề tài cũ thành mới
Một cách khác để thoát sáo là kể chuyện tình từ một góc lạ. Không phải người đang yêu, mà là người bạn thân chứng kiến. Không phải lúc chia tay, mà là mười năm sau gặp lại ở chợ. Không phải tình yêu đôi lứa, mà là tình của hai ông bà già đã sống với nhau năm mươi năm.
Góc nhìn mới buộc bạn phải tìm chữ mới, vì những chữ sẵn có không vừa với góc đó. Người nghe cũng tò mò hơn vì họ chưa nghe câu chuyện được kể như vậy.
Bạn cũng có thể đổi thời điểm. Hầu hết tình ca nói về lúc yêu say đắm hoặc lúc đổ vỡ. Rất ít bài nói về những ngày bình thường giữa hai mốc đó, như lúc cãi nhau vì chuyện ai rửa bát. Những khoảnh khắc đó thật và chưa bị khai thác nhiều.
Hãy liệt kê mười tình huống tình yêu ít được hát, rồi chọn một cái chạm vào bạn.
Lời nói đời thường thay cho lời hoa mỹ
Nhiều lời tình ca hay nhất nghe như một câu nói thật, nói với một người thật. Không có ẩn dụ phức tạp, chỉ là lời nói được đặt đúng lúc trên đúng giai điệu.
Hãy thử nghĩ: nếu mình thật sự nói với người ấy, mình sẽ nói gì. Có lẽ không phải em là ánh sáng đời anh, mà là về nhà sớm nhé, hôm nay trời lạnh. Câu thứ hai nghe giản dị nhưng chất chứa nhiều hơn.
Lời nói đời thường còn có lợi thế về nhạc. Nó có nhịp tự nhiên của tiếng Việt, ít ngược dấu hơn so với những câu bị uốn éo để nghe văn chương.
Nhưng đời thường không có nghĩa là dễ dãi. Câu nói thường vẫn phải được chọn lọc kỹ, cắt bỏ phần thừa, giữ lại phần có sức nặng.
Khi nào chữ quen vẫn dùng được?
Không phải mọi chữ quen đều phải cấm. Nhớ, thương, yêu là những chữ cốt lõi của tiếng Việt, không bài tình ca nào tránh hết được. Vấn đề không nằm ở chữ, mà ở việc chữ đó được dùng một mình, không có gì đỡ.
Một chữ quen được đỡ bằng chi tiết riêng sẽ sống lại. Anh nhớ em thì sáo. Anh nhớ em mỗi lần đi ngang tiệm sửa xe đầu hẻm thì không, vì người nghe tò mò tiệm sửa xe liên quan gì.
Chữ quen cũng có thể dùng có chủ ý trong câu móc, vì câu móc cần dễ nhớ và dễ hát. Nhưng khi đó phần còn lại của bài phải đủ riêng để câu móc có nghĩa mới.
Bài tập cho tập này: viết một danh sách mười chữ bạn hay dùng nhất khi viết tình ca. Viết một đoạn lời tám câu không dùng chữ nào trong danh sách đó.
Câu hỏi thường gặp
Lời tình ca có nên dựa trên chuyện tình có thật của mình không?
Chuyện thật cho bạn chi tiết thật, đó là lợi thế lớn. Nhưng hãy đổi những chi tiết khiến người khác nhận ra danh tính, nhất là khi mối quan hệ đã kết thúc, để tôn trọng người kia.
Viết tình ca buồn có dễ hơn tình ca vui không?
Nhiều người thấy vậy, vì nỗi buồn có nhiều chi tiết để kể. Tình ca vui khó hơn vì dễ thành sến hoặc nhạt. Bí quyết vẫn là chi tiết riêng và một chút hài hước nhẹ.
Làm sao biết lời của mình đã sáo?
Đọc lời cho người khác nghe và hỏi họ có đoán được câu tiếp theo không. Nếu họ đoán đúng nhiều lần, lời của bạn đang đi theo lối mòn.
Có nên dùng hình ảnh thiên nhiên như mưa, nắng, trăng trong tình ca?
Có thể, nhưng hãy đặt chúng vào hoàn cảnh cụ thể. Mưa chung chung là sáo, mưa làm hai người kẹt dưới mái hiên tiệm thuốc bắc thì là một cảnh.
Tình ca cho thị trường đại chúng có cần đơn giản hơn không?
Cần dễ hiểu, nhưng dễ hiểu khác với sáo. Những bài tình ca đại chúng được yêu lâu thường có lời đơn giản nhưng vẫn có một chi tiết riêng khiến người ta nhớ.
