Lấy cảm hứng là mượn một ý tưởng, một không khí, một chủ đề, rồi tạo ra cách thể hiện hoàn toàn mới của riêng mình. Phỏng tác, chuyển thể là làm một tác phẩm mới dựa trực tiếp trên một tác phẩm khác, và thường cần xin phép nếu tác phẩm gốc còn được bảo hộ. Đạo văn là lấy cách thể hiện của người khác, câu chữ, cảnh, cấu trúc đặc thù, làm như của mình mà không ghi nguồn.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Ai sáng tác cũng học từ người đi trước, nên câu hỏi ranh giới ở đâu luôn nóng. Bài này chỉ nói cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý. Với trường hợp cụ thể, hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý về quyền tác giả.
Lấy cảm hứng: mượn ý, không mượn chữ
Hầu như mọi tác phẩm đều chịu ảnh hưởng của những gì người viết đã đọc. Một truyện về người cha im lặng có thể được gợi từ một truyện khác bạn từng đọc. Điều đó bình thường và không sai.
Lấy cảm hứng lành mạnh là khi bạn mượn ý tưởng chung, chủ đề, cảm xúc, rồi đi theo con đường riêng: nhân vật khác, bối cảnh khác, câu chữ của bạn, cấu trúc của bạn. Người đọc có thể nhận ra một tiếng vọng, nhưng không thấy bản sao.
Như đã nói ở tập trước, ý tưởng trần trụi thường không được bảo hộ. Cái được bảo hộ là cách thể hiện. Vì vậy câu hỏi then chốt không phải bạn có mượn ý không, mà là bạn có mượn cách thể hiện không.
Một thói quen tốt là khi đã nhận ra mình được gợi từ một tác phẩm nào, hãy cố tình đi xa khỏi nó. Đổi càng nhiều càng tốt, cho tới khi chỉ còn lại cái hạt ý tưởng.
Phỏng tác, chuyển thể và tác phẩm phái sinh
Khi bạn dựng một vở kịch từ một truyện ngắn, viết lại một truyện cổ tích theo bối cảnh hiện đại nhưng giữ cốt truyện và nhân vật, dịch một bài thơ, hay viết phần tiếp của một cuốn tiểu thuyết, bạn đang tạo tác phẩm phái sinh.
Theo cơ chế chung, tác phẩm phái sinh từ một tác phẩm còn được bảo hộ thường cần sự cho phép của người nắm quyền với tác phẩm gốc, nhất là khi đem công bố hay khai thác thương mại.
Với những tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản, như nhiều truyện cổ tích, tác phẩm cổ điển, bạn có nhiều tự do hơn. Nhưng vẫn nên ghi rõ dựa trên tác phẩm nào, tác giả nào, vì quyền đứng tên của tác giả gốc vẫn cần được tôn trọng.
Truyện cổ tích, ca dao, truyền thuyết dân gian là kho chất liệu rất lớn và tự do cho người viết Việt. Nhưng nếu bạn dựa vào một bản kể lại cụ thể của một tác giả hiện đại, bản kể đó có thể vẫn có quyền tác giả riêng.
Đạo văn: không chỉ là chép nguyên câu
Đạo văn rõ nhất là chép nguyên văn những đoạn của người khác vào tác phẩm của mình mà không ghi nguồn. Nhưng nó còn có những dạng tinh vi hơn: viết lại từng câu bằng từ khác nhưng giữ nguyên cấu trúc, cảnh, thứ tự, chi tiết đặc thù.
Có một phép thử đơn giản: nếu đặt hai văn bản cạnh nhau, một người đọc bình thường có thấy cái này được dựng từ cái kia không. Nếu có, bạn đang ở vùng nguy hiểm.
Đạo văn còn có cái giá ngoài pháp lý: uy tín. Trong cộng đồng viết, một lần bị phát hiện đạo văn có thể theo người viết rất lâu. Không tác phẩm nào đáng để đánh đổi điều đó.
Cũng cần nói về tự đạo văn, tức dùng lại tác phẩm của chính mình đã công bố hoặc đã bán quyền, rồi đưa cho nơi khác như tác phẩm mới. Nếu bạn đã chuyển quyền cho ai đó, việc này có thể vi phạm thoả thuận.
Nhại, trích dẫn và những trường hợp đặc biệt
Nhại là bắt chước một tác phẩm có chủ ý để chế giễu hoặc bình luận. Nhiều hệ thống pháp luật có những ngoại lệ cho việc trích dẫn hợp lý hay nhại, nhưng phạm vi rất khác nhau giữa các nước và có điều kiện cụ thể. Đừng mặc định rằng gọi là nhại thì được làm gì cũng được.
Trích dẫn ngắn một câu thơ, một câu văn để minh hoạ, bình luận, kèm ghi rõ tác giả và tác phẩm, thường được chấp nhận rộng rãi hơn. Nhưng trích quá dài, hoặc trích để thay cho phần sáng tạo của bạn, thì khác.
Với lời bài hát, việc dùng lại một câu hát nổi tiếng trong bài mới, dù chỉ một câu, có thể cần xin phép, vì câu đó có thể là phần cốt lõi của tác phẩm gốc.
Khi không chắc, cách an toàn là hỏi ý kiến người có chuyên môn, hoặc liên hệ xin phép trực tiếp người nắm quyền.
Tránh đạo văn vô tình
Có những lúc người viết vô tình tái tạo một câu, một hình ảnh đã đọc từ lâu mà tưởng là của mình. Trí nhớ có thể lừa ta như vậy, nhất là với những câu ta từng rất thích.
Cách phòng là khi ghi chép những câu văn hay của người khác vào sổ, luôn ghi rõ nguồn bên cạnh, và để chúng ở một phần riêng, tách khỏi ghi chép ý tưởng của mình. Như vậy về sau bạn không lẫn.
Khi một câu trong bản thảo của bạn nghe quá trơn tru, quá giống văn ai đó, hãy dừng lại kiểm tra. Tra cứu nhanh có thể cứu bạn khỏi một rắc rối lớn.
Bài tập cho tập này: chọn một truyện cổ tích Việt Nam bạn yêu, viết lại nó trong bối cảnh hôm nay, giữ cái hồn nhưng thay toàn bộ nhân vật, nơi chốn và câu chữ. Ghi chú ở cuối là dựa trên truyện nào.
Câu hỏi thường gặp
Viết truyện của người hâm mộ dựa trên tác phẩm có sẵn có vi phạm không?
Truyện của người hâm mộ là tác phẩm phái sinh. Nhiều tác giả ngầm chấp nhận khi nó phi thương mại, nhưng về nguyên tắc, khai thác thương mại thường cần xin phép. Hãy tìm hiểu thái độ của tác giả gốc và tránh bán tác phẩm đó.
Dùng cốt truyện giống phim nổi tiếng có bị coi là đạo văn không?
Cốt truyện chung chung như hai người yêu nhau bị gia đình ngăn cản thì không thuộc riêng ai. Nhưng nếu bạn lấy cả chuỗi tình tiết đặc thù, nhân vật đặc thù, cảnh đặc thù, thì đó đã là lấy cách thể hiện.
Dịch một bài thơ nước ngoài để đăng có cần xin phép không?
Bản dịch là tác phẩm phái sinh. Nếu bài thơ gốc còn được bảo hộ, việc công bố bản dịch thường cần sự cho phép. Với bài thơ đã hết thời hạn bảo hộ, bạn tự do dịch, và bản dịch của bạn cũng có quyền tác giả riêng.
Phần mềm kiểm tra đạo văn có đáng tin không?
Có ích để phát hiện trùng lặp câu chữ, nhưng không bắt được đạo cấu trúc hay ý đặc thù, và có khi báo trùng những cụm từ phổ biến. Kết quả cần được người hiểu biết xem lại.
Bị người khác buộc tội đạo văn oan thì làm sao?
Giữ bình tĩnh, tập hợp bằng chứng về quá trình sáng tác của bạn như bản nháp có ngày tháng, sổ ghi chép. Trao đổi trực tiếp và mềm mỏng trước, nếu căng thẳng thì hỏi luật sư.
