Khi viết thuê, điều đầu tiên cần phân biệt là tác giả, tức người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm, và chủ sở hữu quyền tác giả, người có thể là bên thuê theo hợp đồng. Chuyện ai đứng tên gắn với quyền nhân thân của tác giả nên phức tạp hơn nhiều người nghĩ. Vì vậy mọi điều về tiền, quyền và tên đều cần được thoả thuận rõ bằng văn bản, và với dự án lớn, nên hỏi luật sư trước khi nhận.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Rất nhiều người viết kiếm sống một phần nhờ viết cho người khác: hồi ký, bài phát biểu, lời bài hát, nội dung cho doanh nghiệp. Bài này chỉ nói cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý.
Tác giả và chủ sở hữu: hai vai khác nhau
Theo cơ chế chung, tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Chủ sở hữu quyền tác giả là người nắm các quyền tài sản với tác phẩm đó. Hai vai này có thể là một người, nhưng cũng có thể tách ra.
Khi bạn viết theo hợp đồng cho một cá nhân hay tổ chức, hợp đồng có thể quy định bên thuê là chủ sở hữu quyền tài sản. Họ được in, phân phối, khai thác tác phẩm. Bạn nhận tiền công theo thoả thuận.
Còn tư cách tác giả và những quyền nhân thân gắn với nó, như quyền đứng tên, thì theo nguyên tắc chung vẫn gắn với người sáng tạo và không chuyển nhượng được. Đây là chỗ phức tạp của nghề viết hộ, khi bên thuê muốn tác phẩm ra mắt dưới tên họ.
Ranh giới pháp lý cụ thể cho những thoả thuận như vậy cần được người có chuyên môn xem xét. Mình chỉ muốn bạn biết rằng chuyện đứng tên không đơn giản là ai trả tiền thì người đó đứng tên.
Những dạng viết thuê phổ biến
Viết hồi ký, tự truyện cho người khác là dạng quen thuộc. Người kể cung cấp câu chuyện đời mình, người viết dựng thành văn. Ở đây ranh giới sáng tạo khá mờ: chất liệu là của người kể, câu chữ là của người viết.
Viết nội dung cho doanh nghiệp như bài giới thiệu, kịch bản quảng cáo, bài đăng mạng xã hội thường được coi là sản phẩm dịch vụ, quyền sở hữu thuộc doanh nghiệp theo hợp đồng, và người viết hiếm khi được ghi tên.
Viết lời bài hát, kịch bản theo đặt hàng cũng phổ biến. Với những sản phẩm này, chuyện ghi tên tác giả thường quan trọng hơn, vì nó gắn với uy tín nghề nghiệp và đôi khi với thu nhập về sau.
Mỗi dạng có thông lệ riêng trong nghề. Hãy hỏi những người đi trước trong đúng lĩnh vực bạn định nhận, để biết điều gì là bình thường và điều gì là bất thường.
Thoả thuận cần có những gì?
Một thoả thuận viết thuê nên ghi rõ: tác phẩm là gì, độ dài, thời hạn giao bản nháp và bản cuối, số lần sửa được bao gồm trong giá, giá và cách thanh toán, ai sở hữu quyền gì sau khi giao, và tên ai sẽ xuất hiện ở đâu.
Số lần sửa là điểm hay bị bỏ qua và gây mệt mỏi nhất. Không giới hạn số lần sửa, bạn có thể bị kéo vào vòng sửa vô tận. Hãy ghi rõ, và ghi luôn giá cho những lần sửa vượt quá.
Thanh toán theo từng giai đoạn giúp bảo vệ cả hai bên: một phần khi bắt đầu, một phần khi giao nháp, phần còn lại khi xong. Đừng làm hết rồi mới đòi tiền với khách lạ.
Nếu bạn muốn giữ quyền đưa tác phẩm vào danh mục giới thiệu năng lực của mình, hãy ghi rõ điều đó. Nhiều khách đồng ý nếu bạn không tiết lộ thông tin nhạy cảm.
Những việc không nên nhận
Có những đơn viết thuê người viết tử tế nên từ chối. Rõ nhất là viết bài thi, bài tập, luận văn, luận án để người khác nộp như của chính họ. Đó là gian lận học thuật, làm hại người học, làm hại hệ thống giáo dục, và có thể kéo bạn vào rắc rối.
Viết những nội dung bịa đặt, bôi nhọ người khác, quảng cáo sai sự thật cũng là những việc nên tránh, dù được trả cao. Chữ của bạn sẽ gây hại thật cho người thật.
Cũng nên cẩn trọng với những đơn yêu cầu bạn viết giả giọng một tác giả có thật để đánh lừa người đọc rằng đó là tác phẩm của họ.
Từ chối có thể mất một khoản tiền, nhưng giữ được thứ quý hơn là uy tín và lương tâm nghề nghiệp. Trong nghề viết, uy tín là tài sản lâu dài nhất.
Giữ giọng của mình khi viết cho người khác
Viết thuê nhiều có thể làm người viết mệt và mất giọng riêng, vì cả ngày bạn viết bằng giọng của người khác. Đây là điều nhiều người viết hộ lâu năm chia sẻ.
Cách giữ là dành một khoảng thời gian, dù nhỏ, cho tác phẩm của riêng mình, không vì tiền, không theo đơn. Đó là nơi giọng thật của bạn được thở.
Mặt khác, viết thuê cũng là trường học tốt. Bạn học cách nghe, cách bắt giọng người khác, cách làm việc với hạn chót và với yêu cầu. Những kỹ năng này nuôi chính việc viết của bạn.
Bài tập cho tập này: soạn một mẫu thoả thuận một trang cho việc viết thuê của bạn, gồm tất cả những mục ở trên. Lần tới có người nhờ viết, đưa mẫu đó ra trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người viết hộ hồi ký có được ghi tên không?
Tuỳ thoả thuận. Có cuốn ghi tên cả người kể và người viết, có cuốn ghi người viết ở phần cảm ơn, có cuốn không ghi. Vì chuyện đứng tên liên quan tới quyền nhân thân, nên thoả thuận rõ và nhờ người có chuyên môn xem lại.
Viết thuê có cần đăng ký kinh doanh không?
Câu hỏi này liên quan tới quy định về kinh doanh và thuế, có thể thay đổi theo thời gian và tuỳ quy mô. Hãy hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán để biết nghĩa vụ của mình.
Bị khách không trả tiền sau khi giao bài thì sao?
Đây là lý do nên có văn bản và thanh toán theo giai đoạn. Nếu đã xảy ra, hãy giữ mọi bằng chứng trao đổi, nhắc nhở lịch sự, và nếu khoản tiền lớn, hỏi luật sư về các bước tiếp theo.
Có nên tiết lộ mình đã viết hộ một tác phẩm nổi tiếng không?
Chỉ khi thoả thuận cho phép. Nhiều hợp đồng viết hộ có điều khoản bảo mật. Vi phạm có thể gây hậu quả pháp lý và làm mất uy tín nghề nghiệp.
Viết thuê có làm giảm giá trị người viết không?
Không. Rất nhiều người viết giỏi từng hoặc đang viết thuê để kiếm sống. Điều quan trọng là làm việc có đạo đức, có thoả thuận rõ, và vẫn giữ thời gian cho tác phẩm của riêng mình.
