Trước khi ký hợp đồng bán hay cho phép người khác sử dụng tác phẩm của mình, hãy đọc thật kỹ năm điểm: bạn chuyển những quyền gì, trong bao lâu, ở phạm vi nào, có độc quyền hay không, và tên bạn sẽ được ghi ra sao. Kèm theo đó là điều khoản thanh toán và chuyện gì xảy ra nếu bên kia mua rồi không dùng tác phẩm.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Khoảnh khắc có người muốn mua lời bài hát hay kịch bản của mình thật vui, và chính vì vui mà người viết hay ký vội. Bài này chỉ nói cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý. Với hợp đồng thật, bạn nên nhờ luật sư đọc trước khi ký.
Chuyển nhượng hay cho phép sử dụng?
Có hai kiểu giao dịch hay gặp mà người viết thường lẫn. Chuyển nhượng là bạn bán hẳn một số quyền tài sản cho bên kia, sau đó họ là chủ sở hữu những quyền đó. Cho phép sử dụng là bạn vẫn giữ quyền, chỉ cho bên kia được dùng tác phẩm theo những điều kiện cụ thể.
Khác biệt rất lớn. Nếu chuyển nhượng, bạn có thể không còn được tự mình khai thác tác phẩm theo những cách đã chuyển. Nếu chỉ cho phép sử dụng, bạn vẫn có thể cho người khác dùng theo cách khác, trừ khi đã cam kết độc quyền.
Đọc kỹ tên gọi và nội dung của hợp đồng để biết mình đang ký loại nào. Đôi khi tên hợp đồng ghi một kiểu nhưng điều khoản bên trong lại là kiểu kia.
Như đã nói ở tập về quyền tác giả, theo cơ chế chung, phần lớn quyền nhân thân như quyền đứng tên không chuyển nhượng được. Nếu hợp đồng có điều khoản yêu cầu bạn từ bỏ những quyền này, hãy hỏi luật sư.
Quyền nào, bao lâu, ở đâu?
Quyền tài sản gồm nhiều quyền nhỏ: sao chép, phân phối, trình diễn, làm tác phẩm phái sinh như chuyển thể, dịch, truyền đạt tới công chúng qua mạng. Hợp đồng nên ghi rõ bạn chuyển hay cho phép những quyền nào, không phải ghi chung chung toàn bộ quyền.
Ví dụ khi bán một kịch bản phim ngắn, bạn có thể đồng ý cho làm phim, nhưng có nên đồng ý luôn cho làm phim dài, làm phim truyền hình, xuất bản thành sách không. Mỗi quyền đó có giá trị riêng.
Thời hạn cũng quan trọng. Chuyển vĩnh viễn khác hẳn chuyển trong vài năm. Hợp đồng có thời hạn cho bạn cơ hội lấy lại quyền và giao dịch lại sau.
Phạm vi lãnh thổ và hình thức cũng cần đọc. Cho phép sử dụng ở Việt Nam khác với toàn thế giới. Cho phép trên một kênh khác với mọi kênh.
Độc quyền và ghi tên tác giả
Độc quyền nghĩa là trong phạm vi và thời hạn đã thoả thuận, bạn không được cho ai khác dùng tác phẩm. Độc quyền thường đáng giá hơn và bên mua sẵn sàng trả nhiều hơn, nhưng cũng trói tay bạn.
Với lời bài hát, ví dụ, cho một ca sĩ độc quyền thể hiện trong một thời gian có thể hợp lý. Nhưng độc quyền vĩnh viễn trên mọi hình thức với một khoản tiền nhỏ là điều nên cân nhắc kỹ.
Điều khoản ghi tên rất đáng chú ý. Hợp đồng nên ghi rõ tên bạn sẽ xuất hiện ở đâu, như thế nào: trên bìa sách, trong phần giới thiệu phim, trong thông tin bài hát. Nếu hợp đồng im lặng về việc này, hãy đề nghị thêm vào.
Nếu tác phẩm có thể bị sửa đổi, như kịch bản được biên kịch khác viết lại, hợp đồng nên nói rõ cách ghi tên trong trường hợp đó, để không ai bị xoá tên hay bị gán tên vào thứ họ không viết.
Thanh toán và khi bên kia không dùng tác phẩm
Có nhiều cách trả tiền: trả một lần, trả theo phần trăm doanh thu, hoặc kết hợp. Mỗi cách có rủi ro riêng. Trả một lần thì chắc chắn nhưng bạn không hưởng gì nếu tác phẩm thành công lớn. Trả theo doanh thu thì có thể nhiều hơn nhưng phụ thuộc vào việc bên kia báo cáo trung thực.
Hợp đồng nên ghi rõ số tiền, thời điểm trả, cách trả, và nếu theo doanh thu thì cách tính, cách báo cáo, bạn có quyền xem sổ sách không.
Một tình huống hay gặp: bên mua trả tiền giữ quyền một kịch bản nhưng không bao giờ làm phim. Nếu hợp đồng không có điều khoản thu hồi, tác phẩm của bạn có thể nằm chết trong ngăn kéo người khác nhiều năm. Hãy đề nghị điều khoản quyền tự động trở về bạn nếu sau một thời gian tác phẩm không được dùng.
Cũng nên có điều khoản về giải quyết tranh chấp, để nếu có vấn đề, hai bên biết bước tiếp theo là gì.
Đừng ngại hỏi và đề nghị sửa
Nhiều người viết trẻ nghĩ rằng hợp đồng đưa tới là phải ký nguyên văn, sợ hỏi nhiều thì mất cơ hội. Thật ra, đề nghị sửa đổi hợp đồng là việc bình thường trong mọi giao dịch. Một bên mua nghiêm túc sẽ không bỏ đi chỉ vì bạn hỏi kỹ.
Hãy liệt kê những điểm bạn không hiểu hoặc không đồng ý, và hỏi từng điểm. Ghi lại câu trả lời. Nếu bên kia giải thích một đằng mà hợp đồng ghi một nẻo, hãy yêu cầu sửa hợp đồng cho khớp, vì cuối cùng chỉ chữ trên giấy là có giá trị.
Với hợp đồng có giá trị lớn, chi phí nhờ luật sư đọc là khoản đầu tư xứng đáng. Ngoài ra, ở một số lĩnh vực như âm nhạc, có những tổ chức đại diện quản lý quyền tác giả mà tác giả có thể tìm hiểu để được hỗ trợ.
Bài tập cho tập này: nếu bạn có một hợp đồng cũ đã ký, đọc lại và trả lời năm câu: chuyển quyền gì, bao lâu, ở đâu, độc quyền không, tên được ghi ra sao. Câu nào không trả lời được là câu hợp đồng đang mơ hồ.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận miệng có giá trị không?
Trong nhiều trường hợp, chuyển nhượng quyền tác giả cần được lập thành văn bản theo quy định. Dù vậy, thoả thuận miệng dễ gây tranh chấp vì khó chứng minh. Hãy luôn có văn bản, kể cả với người quen.
Tác phẩm đã bán rồi có được đưa vào tuyển tập riêng của mình không?
Tuỳ hợp đồng. Nếu bạn đã chuyển quyền sao chép, phân phối, có thể bạn cần sự đồng ý của bên mua. Một số hợp đồng có điều khoản cho phép tác giả dùng trong tuyển tập cá nhân, hãy đề nghị thêm nếu cần.
Bán bài hát cho ca sĩ thì ca sĩ có thành tác giả không?
Ca sĩ thể hiện bài hát có những quyền riêng của người biểu diễn, nhưng không vì thế mà thành tác giả lời hay nhạc. Tên tác giả vẫn là người sáng tác, trừ khi họ cùng sáng tác thật.
Có mẫu hợp đồng chuẩn cho người viết không?
Có thể tìm tham khảo, nhưng mỗi giao dịch có đặc thù riêng. Mẫu chỉ nên là điểm khởi đầu, cần điều chỉnh cho đúng tình huống và nên nhờ người có chuyên môn xem lại.
Giá bán một kịch bản hay lời bài hát bao nhiêu là hợp lý?
Rất khác nhau tuỳ thể loại, mức độ nổi tiếng của tác giả, quy mô dự án và quyền chuyển nhượng. Mình không đưa con số, hãy hỏi những người trong nghề đã từng giao dịch và cân nhắc giá trị của từng quyền.
