Tên nhân vật hay khi nó hợp với năm sinh, vùng miền, gia cảnh và thời đại của nhân vật, dễ đọc, khác âm rõ ràng với các nhân vật khác, và nếu mang ý nghĩa ẩn thì ẩn một cách kín đáo. Tên là mảnh thông tin đầu tiên người đọc nhận được về một con người, trước cả khuôn mặt hay hành động.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Có người viết đặt tên trong năm giây, có người mất cả tuần. Cả hai đều có thể đúng. Tập này cho bạn những điều cần cân nhắc để cái tên làm việc cho câu chuyện.
Tên mang dấu thời đại và gia cảnh
Mỗi thời có những cái tên phổ biến riêng. Người sinh ở những thập niên khác nhau thường mang những kiểu tên khác nhau, và người đọc Việt cảm được điều đó dù không ai giải thích. Đặt một cái tên rất hiện đại cho một bà cụ tám mươi tuổi sẽ nghe lạc.
Tên cũng phản ánh gia cảnh và kỳ vọng của cha mẹ. Gia đình nho học có thể đặt tên nhiều chữ Hán Việt mang ý nghĩa đạo đức. Gia đình lao động ở quê có thể đặt tên giản dị, có khi theo thứ tự sinh hoặc theo một sự việc lúc sinh ra.
Cách tìm tên đúng thời đại là nhìn quanh. Tên của ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác, bạn học của cha mẹ bạn, đó là kho tên của từng thế hệ. Gia phả, danh sách khen thưởng cũ ở trường làng cũng là nguồn quý.
Một cái tên đúng thời đại giúp người đọc tin vào nhân vật ngay từ lần đầu, mà không cần bạn nói họ sinh năm nào.
Tên theo vùng miền và tên gọi ở nhà
Ở nhiều vùng, nhất là miền Nam, người ta hay gọi nhau theo thứ trong nhà: anh Hai, chị Ba, cô Út. Ở nhiều làng quê miền Bắc xưa, người ta có tục gọi cha mẹ theo tên con, như bố cu Tí, mẹ cái Hoa. Những cách gọi này cho người đọc biết nhân vật sống trong cộng đồng nào.
Tên gọi ở nhà, như Tí, Tèo, Bống, Cún, cũng là chất liệu quý. Một người đàn ông năm mươi tuổi, giám đốc một công ty, mà mẹ vẫn gọi là thằng Cu khi về quê. Khoảng cách giữa tên khai sinh và tên gọi ở nhà nói lên cả một hành trình.
Khi nhân vật đổi môi trường, tên gọi cũng có thể đổi. Một cô gái quê lên thành phố bỏ tên ở nhà, tự giới thiệu bằng tên khai sinh. Một ngày có người gọi tên ở nhà của cô giữa phố, đó là một cảnh có sức nặng.
Hãy nghĩ về những tên khác nhau mà mỗi người trong đời nhân vật dùng để gọi họ. Danh sách đó là bản đồ các mối quan hệ.
Tránh tên giống nhau về âm
Một lỗi rất phổ biến là đặt tên nhân vật quá giống nhau: Lan và Loan, Hùng và Hưng, Minh và Linh. Người đọc phải dừng lại để phân biệt, và trong truyện dài, họ sẽ lẫn.
Nguyên tắc đơn giản là các nhân vật quan trọng nên có tên khác nhau ở âm đầu và cả độ dài nếu được. Một cách kiểm tra là liệt kê tất cả tên nhân vật ra, xem có hai tên nào bắt đầu bằng cùng một phụ âm hoặc cùng vần không.
Với truyện có nhiều nhân vật, nhất là truyện gia đình nhiều thế hệ, việc này càng quan trọng. Có thể cân nhắc dùng cách gọi khác nhau, như người này gọi bằng tên, người kia gọi bằng vai vế như bác Cả, cô Tư, để người đọc dễ nhớ.
Đừng ngại đổi tên trong lúc sửa nếu thấy người đọc thử hay nhầm. Một cái tên không đáng để người đọc mất mạch.
Ý nghĩa ẩn trong tên: kín đáo mới hay
Nhiều tên tiếng Việt mang nghĩa rõ ràng: An, Bình, Phúc, Hạnh. Đặt tên có nghĩa trái ngược với số phận nhân vật có thể tạo ra một lớp mỉa mai, như một người tên Phúc mà đời toàn bất hạnh.
Nhưng nếu quá lộ, nó thành thô. Một nhân vật phản diện tên là Ác, một nhân vật thiện lương tên là Thiện, nghe như truyện ngụ ngôn cho trẻ nhỏ. Trừ khi bạn đang viết đúng thể loại đó.
Ý nghĩa ẩn hay nhất là thứ người đọc có thể không nhận ra ngay, nhưng khi nhận ra thì mỉm cười. Hoặc thứ chỉ chính bạn biết, như một lời nhắc cho chính mình về nhân vật đó.
Đừng quá đầu tư vào ý nghĩa mà quên âm thanh. Một tên có nghĩa đẹp nhưng đọc lên khó nghe, hoặc dễ bị chọc ghẹo theo kiểu nói lái, sẽ gây phiền.
Tránh trùng tên người thật và những lưu ý khác
Khi đặt tên đầy đủ có họ, nên kiểm tra xem có trùng với một người nổi tiếng hay một người có thật dễ nhận ra không, nhất là khi nhân vật làm điều xấu. Trùng tên có thể gây hiểu lầm hoặc phiền phức không đáng có.
Với nhân vật làm nghề cụ thể ở một địa phương cụ thể, càng nên cẩn thận, vì một tên đầy đủ kèm nghề và nơi chốn có thể vô tình chỉ đúng một người có thật.
Tên địa danh hư cấu cũng nên cân nhắc tương tự. Đặt một xã hư cấu với một cái tên nghe thật nhưng không tồn tại giúp bạn tự do hơn mà không gán chuyện cho một nơi có thật.
Bài tập cho tập này: liệt kê tên tất cả nhân vật trong truyện bạn đang viết. Với mỗi tên, ghi năm sinh, quê, và ai đã đặt tên đó cho họ, vì sao. Tên nào bạn không trả lời được, cân nhắc lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tên nước ngoài cho nhân vật Việt không?
Tuỳ bối cảnh. Ngày nay nhiều người trẻ có tên tiếng Anh dùng trong công việc, đó là chi tiết thật. Nhưng hãy có lý do trong câu chuyện, đừng chỉ vì nghe sang.
Nhân vật có nhất thiết phải có họ không?
Không. Trong nhiều truyện ngắn, nhân vật chỉ có tên gọi hoặc thậm chí không tên. Họ chỉ cần thiết khi câu chuyện liên quan tới dòng họ, giấy tờ, hoặc bối cảnh trang trọng.
Nhân vật không có tên có hay không?
Có thể rất hay, như gọi là người đàn bà, ông lão, đứa trẻ. Cách này tạo khoảng cách và tính phổ quát. Nhưng trong truyện dài nhiều nhân vật, thiếu tên dễ làm người đọc rối.
Đặt tên cho nhân vật thiếu nhi cần lưu ý gì?
Tên nên dễ đọc, dễ nhớ, có âm vui tai. Tên gọi ở nhà như Bống, Na, Bin thường được trẻ thích. Tránh tên dễ bị bạn bè trêu chọc theo nghĩa xấu.
Đổi tên nhân vật khi đã viết xong có khó không?
Về kỹ thuật thì dễ với chức năng tìm và thay. Nhưng nhớ kiểm tra những chỗ tên nằm trong từ khác, cách gọi tắt, biệt danh, và những câu chơi chữ liên quan tới tên cũ.