Viết sách tranh thiếu nhi cùng hoạ sĩ hiệu quả nhất khi người viết biết chừa chỗ cho tranh kể chuyện, chỉ ghi chú hình ảnh ở những chỗ thật sự cần, thống nhất sớm về nhân vật và nhịp lật trang, góp ý tranh bằng tinh thần tôn trọng nghề của nhau, và thoả thuận rõ cách ghi tên cũng như chia quyền ngay từ đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Sách tranh là thể loại mà chữ và hình cùng kể một câu chuyện, không bên nào là phụ. Với người quen viết văn, đây là một bài học về việc nói ít đi. Bài này chỉ nói cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý.
Chữ và tranh kể hai nửa của câu chuyện
Trong sách tranh tốt, chữ không mô tả lại những gì tranh đã vẽ. Nếu tranh cho thấy cô bé mặc váy đỏ đứng dưới mưa, chữ không cần viết cô bé mặc váy đỏ đứng dưới mưa. Chữ nên nói điều tranh không nói được: cô bé đang nghĩ gì, đang chờ ai.
Có khi chữ và tranh còn nói hai điều khác nhau một cách có chủ ý. Chữ viết con mèo ngoan ngoãn ngồi yên, tranh lại vẽ con mèo đang lén thò chân vào bể cá. Trẻ em cực kỳ thích những khoảnh khắc như vậy, vì chúng thấy mình phát hiện được điều mà chữ không nói.
Vì thế, bản thảo sách tranh thường rất ngắn. Người viết mới hay viết quá dài, mô tả quá nhiều, để lại ít chỗ cho hoạ sĩ. Khi sửa, hãy gạch mọi câu chỉ mô tả hình ảnh.
Hãy hình dung mỗi trang như một khung hình. Chữ ở trang đó cần làm gì mà hình không làm được.
Ghi chú hình ảnh: vừa đủ, không ra lệnh
Có những chỗ câu chuyện cần một hình ảnh cụ thể mà chữ không nói, ví dụ ở trang này con mèo đang lén thò chân vào bể cá. Người viết ghi chú ngắn bên lề cho hoạ sĩ, thường đặt riêng và đánh dấu rõ là ghi chú minh hoạ.
Chỉ ghi chú khi chi tiết đó thật sự quan trọng cho câu chuyện. Đừng ghi chú màu áo, kiểu tóc, góc nhìn ở mọi trang. Đó là việc của hoạ sĩ, và họ thường có những ý tưởng hay hơn bạn tưởng.
Ghi chú nên mô tả điều cần xảy ra, không mô tả cách vẽ. Viết con mèo đang làm điều chữ nói nó không làm, thay vì vẽ con mèo màu cam, đuôi cong, đứng chéo góc trái.
Nếu bạn cũng biết vẽ và có hình dung rõ, có thể phác vài hình thô kèm bản thảo, nhưng hãy nói rõ đó chỉ là gợi ý.
Nhịp lật trang và số trang
Sách tranh có một thứ mà văn xuôi không có: khoảnh khắc lật trang. Đó là lúc trẻ háo hức chờ điều gì xảy ra tiếp. Người viết sách tranh giỏi đặt những câu hỏi, những bất ngờ đúng ngay trước lúc lật.
Nhiều sách tranh có số trang cố định do cách in ấn. Người viết nên chia bản thảo của mình thành từng trang hoặc từng cặp trang đối nhau, để thấy nhịp và biết mỗi trang có bao nhiêu chữ.
Hãy cùng hoạ sĩ và người biên tập thống nhất bố cục sớm. Hoạ sĩ có thể đề xuất gộp hay tách trang để tranh đẹp hơn, và điều đó đôi khi đòi bạn chỉnh chữ.
Đọc to bản thảo, giả vờ lật trang ở mỗi chỗ ngắt. Nếu có trang nào không khiến bạn muốn lật, trang đó cần thêm một câu hỏi hay một sự chờ đợi.
Thống nhất nhân vật và góp ý tranh
Trước khi hoạ sĩ vẽ cả cuốn, nên cùng thống nhất hình dạng nhân vật chính qua vài bản phác. Đây là lúc tốt nhất để góp ý, vì sửa nhân vật khi đã vẽ xong hai chục trang là rất tốn công.
Khi góp ý tranh, hãy nói về câu chuyện thay vì về kỹ thuật vẽ. Thay vì nói mặt nhân vật xấu, hãy nói mình sợ trẻ không thấy được cô bé đang buồn ở trang này. Hoạ sĩ sẽ tìm cách giải quyết bằng ngôn ngữ của họ.
Tôn trọng rằng hoạ sĩ là đồng tác giả của câu chuyện bằng hình, không phải người minh hoạ theo lệnh. Những cuốn sách tranh hay nhất thường đến từ sự tin tưởng hai chiều.
Với sách cho trẻ Việt, hãy chú ý những chi tiết văn hoá: nhà cửa, trang phục, đồ ăn, cảnh vật. Nếu câu chuyện diễn ra ở một vùng cụ thể, cung cấp cho hoạ sĩ tư liệu ảnh để tranh đúng.
Ghi tên và chia quyền
Trong sách tranh, người viết lời và người vẽ tranh thường đều được ghi tên trên bìa, vì cả hai cùng là tác giả của tác phẩm. Cách ghi, thứ tự tên, cỡ chữ nên được thống nhất từ đầu.
Chuyện chia quyền và thu nhập phụ thuộc vào cách dự án hình thành. Có khi nhà xuất bản ký riêng với từng người. Có khi người viết và hoạ sĩ tự làm với nhau rồi cùng mang đi. Mỗi cách cần một thoả thuận khác nhau.
Đặc biệt cần thoả thuận về việc dùng nhân vật về sau: nếu sách thành công và muốn làm tập tiếp, làm đồ chơi, làm phim hoạt hình, thì ai có quyền gì với hình ảnh nhân vật. Hình ảnh nhân vật do hoạ sĩ vẽ ra, câu chuyện và tên nhân vật có thể do người viết đặt, ranh giới cần được nói rõ.
Bài tập cho tập này: lấy một truyện thiếu nhi ngắn bạn đã viết, chia thành mười hai trang, gạch mọi câu chỉ mô tả hình ảnh, và thêm ghi chú minh hoạ ở không quá ba chỗ thật cần.
Câu hỏi thường gặp
Người viết có cần tự tìm hoạ sĩ không?
Không nhất thiết. Nhiều nhà xuất bản tự ghép người viết với hoạ sĩ phù hợp. Nhưng nếu bạn tự làm hoặc tự xuất bản, bạn sẽ cần tự tìm và thoả thuận với hoạ sĩ.
Sách tranh nên dài bao nhiêu chữ?
Thường rất ngắn, nhiều cuốn chỉ vài trăm chữ, có cuốn gần như không có chữ. Độ dài phụ thuộc lứa tuổi người đọc, trẻ càng nhỏ, chữ càng ít.
Có nên viết sách tranh có vần không?
Vần giúp trẻ dễ nhớ và thích đọc to. Nhưng vần gượng ép còn tệ hơn không vần. Nếu viết có vần, hãy giữ nhịp tự nhiên và đọc to nhiều lần.
Hoạ sĩ muốn đổi một chi tiết trong câu chuyện thì sao?
Hãy nghe lý do. Đôi khi đề xuất của hoạ sĩ làm câu chuyện hay hơn vì họ thấy được điều hình ảnh làm tốt. Nếu nó đi ngược ý cốt lõi, hãy giải thích và cùng tìm phương án khác.
Viết sách tranh có dễ hơn viết truyện cho người lớn không?
Ngắn không có nghĩa là dễ. Sách tranh đòi mỗi chữ phải đắt, nhịp phải chuẩn, và phải chạm tới cả trẻ lẫn người lớn đọc cùng. Nhiều người viết thấy nó là một trong những thể loại khó nhất.
