Muốn lời tiếng Việt không bị ngược dấu, hãy để hướng đi của giai điệu khớp với hướng đi của thanh điệu. Nói gọn, thanh huyền và thanh nặng hợp với nốt thấp hoặc giai điệu đi xuống, thanh sắc hợp với nốt cao hoặc giai điệu đi lên, còn thanh ngang thì linh hoạt nhất. Chữ đặt ngược chiều nốt sẽ bị người nghe nghe thành một chữ khác.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Đây có lẽ là cái khó riêng nhất của người viết lời tiếng Việt, thứ mà sách dạy viết lời của nước ngoài không bao giờ nhắc tới. Hôm nay mình đi vào nó.
Vì sao tiếng Việt lại dễ bị ngược dấu?
Tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu: cùng một âm, đổi thanh là đổi nghĩa. Ma, má, mà, mả, mã, mạ là sáu chữ khác nhau. Khi nói, giọng mình tự lên xuống theo thanh để người nghe phân biệt.
Khi hát, giai điệu lại áp đặt độ cao cho từng chữ. Nếu giai điệu đi ngược với thanh, ví dụ chữ có thanh huyền mà rơi vào một nốt vút lên cao, tai người nghe sẽ nghe thanh theo nốt nhạc chứ không theo chữ viết. Chữ nhà có thể nghe thành nha, chữ mẹ có thể nghe thành me.
Người Việt nghe nhạc nước ngoài không có vấn đề này, vì tiếng Anh không dùng thanh để phân nghĩa. Nhưng với lời tiếng Việt, ngược dấu làm câu hát lạ tai, có khi buồn cười, có khi người nghe phải đoán mới hiểu.
Đây cũng là lý do lời dịch từ bài hát nước ngoài thường khó hát. Người dịch phải vừa giữ ý, vừa tìm chữ có thanh khớp với một giai điệu viết cho ngôn ngữ khác.
Khớp thanh với hướng đi của giai điệu
Quy tắc thô mà nhiều người viết nhạc Việt dùng là nhìn hướng đi của giai điệu so với nốt ngay trước. Nếu giai điệu đi xuống hoặc ở thấp, chữ thanh huyền, thanh nặng nằm thoải mái. Nếu giai điệu đi lên hoặc ở cao, chữ thanh sắc nằm tự nhiên.
Thanh ngang là thanh dễ chịu nhất, nằm được ở nhiều độ cao, miễn không bị đặt quá thấp sau một nốt cao, khi đó nó dễ nghe như thanh huyền.
Thanh hỏi và thanh ngã có đường cong phức tạp, khó tái hiện hoàn toàn trong giai điệu. Người nghe thường nhận ra chúng nhờ ngữ cảnh. Một số người viết nhạc có thói quen để chúng ở những nốt có luyến láy nhẹ.
Đây không phải luật cứng như luật thơ. Có rất nhiều bài hát được yêu thích vẫn có vài chữ hơi lệch. Nhưng càng ít chữ lệch ở những vị trí quan trọng như đầu câu, nốt dài, câu điệp khúc, bài hát càng dễ nghe.
Lời trước hay nhạc trước thì cách xử lý khác nhau
Nếu lời có trước, người soạn nhạc sẽ dựa vào thanh của chữ để dựng giai điệu. Đây là cách phổ nhạc truyền thống, và lời có nhiều tự do. Người viết lời chỉ cần giữ nhịp câu tương đối đều để giai điệu có chỗ lặp.
Nếu nhạc có trước, người viết lời phải đặt chữ vào từng nốt đã định. Việc này khó hơn nhiều, giống như giải một ô chữ. Mỗi nốt có độ cao và hướng đi, bạn phải tìm chữ vừa đúng nghĩa, vừa đúng thanh, vừa đúng số tiếng.
Một mẹo khi đặt lời cho nhạc có sẵn là trước hết ghi lại hướng đi của từng nốt bằng ký hiệu riêng của mình, lên, xuống hoặc ngang. Sau đó tìm chữ theo khung đó, không cố ép câu đã nghĩ sẵn.
Khi bí, hãy đổi cấu trúc câu chứ đừng cố giữ chữ. Thay vì anh nhớ em, có thể thành nhớ em nhiều lắm hoặc em ơi anh nhớ, mỗi cách cho một dãy thanh khác nhau.
Những vị trí không được phép ngược dấu
Có những chỗ người nghe chú ý nhất, và ngược dấu ở đó là hỏng nặng. Thứ nhất là câu móc của điệp khúc. Câu này được hát nhiều lần, ai cũng nhớ, nếu nó bị ngược dấu thì cả bài mang tiếng.
Thứ hai là những nốt ngân dài. Chữ được giữ càng lâu, tai càng có thời gian nghe sai thanh. Hãy đặt vào nốt dài những chữ có thanh thật khớp với độ cao của nốt.
Thứ ba là những từ then chốt về nghĩa, như tên người, tên nơi, từ mang chủ đề bài hát. Nếu chữ quan trọng nhất bị nghe nhầm, thông điệp của cả bài lệch đi.
Ở những chữ đệm, chữ nối, chữ lướt nhanh thì lệch một chút thường không sao, vì người nghe tự hiểu nhờ ngữ cảnh.
Cách thử: hát mộc và nhờ người lạ nghe
Cách thử chắc chắn nhất là hát lời lên, không nhạc đệm, thật chậm. Nghe kỹ từng chữ xem chữ đó có còn là chính nó không. Ghi âm lại càng tốt.
Sau đó, nhờ một người chưa đọc lời nghe bản ghi âm và chép lại những gì họ nghe được. Chỗ nào họ chép sai chữ, chỗ đó có vấn đề về thanh hoặc về phát âm.
Đừng quá lo lắng nếu có vài chữ lệch nhẹ. Hãy ưu tiên sửa những chữ ở vị trí quan trọng đã nói ở trên. Cầu toàn từng chữ có thể làm lời cứng và mất tự nhiên.
Bài tập cho tập này: lấy một đoạn giai điệu quen thuộc bạn thuộc lòng, ví dụ một bài hát ru, viết lời mới cho bốn câu đầu. Hát mộc lại, đánh dấu chữ nào nghe sai thanh, rồi đổi.
Câu hỏi thường gặp
Giọng vùng miền có làm thay đổi chuyện ngược dấu không?
Có ảnh hưởng, nhất là với thanh hỏi và thanh ngã vốn được phát âm khác nhau giữa các vùng. Nhưng nguyên tắc chung về thanh huyền, sắc, ngang với cao độ thì người nghe ở các vùng đều cảm nhận gần giống nhau.
Nhạc rap có cần lo chuyện ngược dấu không?
Rap dựa nhiều vào nhịp hơn giai điệu, nên người rap có thể nói gần với giọng nói thường, ít bị ngược dấu hơn. Nhưng những đoạn có giai điệu như điệp khúc hát thì vẫn cần chú ý.
Làm sao biết một nốt là cao hay thấp nếu không đọc được bản nhạc?
Bạn có thể hát theo và cảm nhận giọng mình đi lên hay đi xuống so với chữ trước. Không cần biết tên nốt, chỉ cần biết hướng đi là đủ để kiểm tra thanh.
Bài hát dịch từ tiếng nước ngoài có nên giữ sát nghĩa không?
Thường không thể giữ sát nghĩa mà vẫn hát được. Người đặt lời Việt cho nhạc ngoại thường giữ tinh thần và hình ảnh chính, rồi viết lại câu cho hợp thanh. Nếu dùng cho mục đích thương mại, cần lưu ý chuyện xin phép bản quyền.
Có công cụ nào kiểm tra ngược dấu tự động không?
Mình không biết công cụ nào đáng tin cho việc này. Tai người vẫn là công cụ tốt nhất, và việc nhờ người khác nghe là cách kiểm tra rẻ mà chính xác.
