Đề cương phân cảnh là danh sách toàn bộ các cảnh trong kịch bản, mỗi cảnh chỉ một hai câu ghi ở đâu, có ai, chuyện gì xảy ra, và quan trọng nhất là điều gì thay đổi sau cảnh đó. Có đề cương, bạn nhìn thấy cả bộ xương của câu chuyện, phát hiện cảnh thừa và lỗ hổng trước khi bỏ công viết hàng chục trang thoại.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Viết thoại là phần vui nhất của kịch bản, nên ai cũng muốn nhảy vào ngay. Nhưng thoại hay trên một bộ xương lệch thì vẫn là một kịch bản lệch. Tập này nói về bước người mới hay bỏ qua.
Đề cương phân cảnh khác dàn ý truyện ở đâu?
Dàn ý truyện thường đi theo chương và có thể khá tự do. Đề cương phân cảnh đi theo từng cảnh, đơn vị cơ bản của phim. Mỗi cảnh là một địa điểm, một thời điểm, một chuỗi hành động liền.
Đề cương phân cảnh cũng gần với cách đoàn phim nghĩ. Khi lên lịch quay, người ta gom các cảnh theo địa điểm, theo diễn viên. Một đề cương rõ ràng giúp người viết hình dung được phim của mình sẽ được làm ra sao.
Điều quan trọng nhất trong mỗi dòng đề cương là điều gì thay đổi. Một cảnh mà khi kết thúc, không có gì khác so với lúc bắt đầu, là ứng viên số một để cắt.
Đề cương không phải phác cảnh hình ảnh, việc đó thường là của đạo diễn. Nhưng một vài người viết thích vẽ phác đơn giản bên cạnh để tự hình dung, điều đó cũng không sao.
Viết mỗi cảnh trong một hai câu
Một dòng đề cương tốt gồm: tiêu đề cảnh ngắn, ai có mặt, và một câu tóm hành động kèm sự thay đổi. Ví dụ: cảnh bảy, quán nước đầu hẻm, ngày. Tuấn hỏi vay tiền bạn cũ, bị từ chối, và biết được bạn cũ cũng đang nợ chính chủ nợ của mình.
Câu tóm nên dùng động từ mạnh: hỏi, từ chối, phát hiện, nói dối, bỏ đi. Những động từ yếu như nói chuyện, gặp gỡ, ngồi cùng cho thấy cảnh chưa có xung đột rõ.
Đừng viết thoại vào đề cương. Nếu có một câu thoại then chốt bạn sợ quên, ghi nó ở bên lề. Đề cương là để thấy cấu trúc, thoại sẽ làm sau.
Một phim ngắn có thể chỉ có vài cảnh, một phim dài có thể có cả trăm. Với phim dài, đề cương có thể dài vài trang, nhưng vẫn đọc nhanh hơn nhiều so với kịch bản.
Xếp thẻ để thấy nhịp
Một cách làm quen thuộc trong nghề là viết mỗi cảnh lên một tấm thẻ, rồi xếp trên bàn hoặc ghim lên bảng. Nhìn thấy toàn bộ phim trong một khung hình giúp bạn cảm được nhịp.
Bạn có thể dùng màu để đánh dấu tuyến truyện, hoặc mức độ căng của từng cảnh. Khi thấy một dãy dài thẻ cùng màu căng thấp, bạn biết đoạn đó có nguy cơ chậm.
Thẻ còn giúp thử đổi thứ tự dễ dàng. Đưa cảnh tiết lộ bí mật lên sớm hơn, hoặc dời về cuối. Mỗi cách xếp cho một hiệu ứng khác nhau, và bạn thử được trong vài phút thay vì phải viết lại cả kịch bản.
Không có thẻ thì một bảng tính đơn giản cũng được. Mỗi dòng một cảnh, các cột ghi địa điểm, nhân vật, sự thay đổi, mức độ căng.
Tìm cảnh thừa và lỗ hổng
Đọc lại đề cương, với mỗi cảnh hãy hỏi: nếu bỏ cảnh này, khán giả có mất gì không. Nếu câu trả lời là không, cắt. Nếu là có một chút, xem có thể gộp nó vào cảnh khác không.
Lỗ hổng là chỗ câu chuyện nhảy mà khán giả không theo được. Ví dụ cảnh năm nhân vật còn ghét nhau, cảnh sáu đã thân thiết. Thiếu một cảnh ở giữa cho thấy vì sao họ đổi.
Cũng kiểm tra xem mỗi nhân vật chính có đủ cảnh để khán giả hiểu họ không. Có những nhân vật quan trọng mà cả phim chỉ xuất hiện hai lần, khán giả không kịp gắn bó.
Làm những việc này ở bước đề cương rẻ hơn nhiều so với khi đã viết xong kịch bản. Cắt một dòng đề cương mất vài giây, cắt một cảnh đã viết thoại kỹ lưỡng thì đau, và người viết thường tìm mọi lý do để giữ nó lại.
Từ đề cương sang kịch bản
Khi đề cương đã vững, việc viết kịch bản trở thành việc làm đầy từng cảnh. Bạn biết mỗi cảnh cần đạt điều gì, nên thoại và hành động có hướng.
Trong lúc viết, có thể bạn phát hiện một cảnh cần đổi hoặc một cảnh mới cần thêm. Điều đó bình thường. Hãy cập nhật đề cương để nó luôn phản ánh đúng kịch bản.
Đề cương cũng là công cụ trao đổi rất tốt với đạo diễn hoặc nhà sản xuất. Họ có thể góp ý cấu trúc trước khi bạn viết chi tiết, tiết kiệm công cho cả hai bên.
Bài tập cho tập này: lấy một bộ phim ngắn bạn thích, xem lại và viết đề cương phân cảnh cho nó, mỗi cảnh một câu có điều thay đổi. Bạn sẽ thấy người viết đã dựng xương phim ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Đề cương phân cảnh có cần cho phim ngắn vài phút không?
Vẫn nên có, dù chỉ năm sáu dòng. Với phim ngắn, mỗi cảnh càng quý, đề cương giúp bạn chắc rằng không cảnh nào lãng phí.
Đề cương phân cảnh khác kịch bản phân cảnh của đạo diễn thế nào?
Đề cương của người viết là cấu trúc câu chuyện. Kịch bản phân cảnh của đạo diễn chia mỗi cảnh thành các cú máy, góc quay, thường dùng cho khâu quay. Hai thứ phục vụ hai việc khác nhau.
Có nên chia sẻ đề cương với diễn viên không?
Thường diễn viên nhận kịch bản hoàn chỉnh. Nhưng trong giai đoạn phát triển, một đề cương có thể giúp diễn viên chính hiểu hành trình nhân vật của họ.
Viết đề cương mãi không xong thì sao?
Có thể bạn đang cố giải quyết mọi chi tiết ở bước này. Đề cương chỉ cần đủ để thấy cấu trúc. Khi đã có cảnh mở, các bước ngoặt và cảnh kết, hãy bắt đầu viết.
Phim tài liệu có cần đề cương phân cảnh không?
Phim tài liệu thường có đề cương linh hoạt hơn vì phụ thuộc vào những gì quay được. Nhưng một đề cương dự kiến giúp định hướng quay, và sau khi quay, đề cương mới giúp dựng phim.
