Bản thảo nên được để nguội đủ lâu để bạn quên bớt từng câu từng chữ. Với truyện ngắn thường là vài tuần, với truyện dài có thể một hai tháng. Trong lúc chờ, hãy viết một thứ khác, đừng mở bản thảo ra đọc lại và đừng sửa lặt vặt, vì mỗi lần đọc là một lần làm nóng lại ký ức.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Viết xong chữ cuối cùng là một cảm giác rất đã, và nhiều người muốn sửa ngay hoặc gửi đi ngay. Tập này nói vì sao nên kìm lại, và kìm lại thế nào cho có ích.
Vì sao bản thảo nóng không sửa được?
Ngay sau khi viết, bạn đọc bản thảo bằng trí nhớ chứ không bằng mắt. Mắt lướt qua một câu, đầu đã tự điền vào những gì bạn định viết, nên bạn không thấy chỗ câu thiếu chữ, chỗ ý chưa rõ.
Bạn cũng còn nguyên cảm xúc lúc viết. Cảnh bạn viết trong một đêm xúc động sẽ có vẻ rất hay, vì bạn nhớ cảm giác của mình. Người đọc không có cảm giác đó, họ chỉ có chữ trên trang.
Thêm nữa, ngay sau khi viết xong, người viết thường hoặc quá yêu, hoặc quá chán bản thảo của mình. Cả hai trạng thái đều không phải lúc tốt để phán xét.
Để nguội là cách tạo ra khoảng cách, để bạn có thể đọc bản thảo như một người khác viết. Đó là điều kiện để sửa thật sự.
Nên để bao lâu?
Không có con số chuẩn, nhưng có một dấu hiệu rõ: bạn đã đủ nguội khi đọc một đoạn và không đoán trước được câu tiếp theo một cách chính xác. Lúc đó trí nhớ đã nhả ra, và mắt bắt đầu thấy chữ thật.
Với một bài thơ hay truyện cực ngắn, vài ngày có thể đủ. Với truyện ngắn, nhiều người viết để vài tuần. Với tiểu thuyết, một hai tháng không phải là lâu, và có người để lâu hơn.
Nếu có hạn chót, bạn không có nhiều thời gian, hãy tạo khoảng cách bằng cách khác: in ra giấy thay vì đọc trên màn hình, đổi phông chữ, đọc ở một nơi khác với nơi bạn viết. Những thay đổi nhỏ này đánh lừa não rằng đây là văn bản mới.
Cũng đừng để quá lâu tới mức mất hẳn kết nối với câu chuyện. Có những bản thảo nằm ngăn kéo nhiều năm rồi người viết không còn muốn quay lại. Hãy đặt lịch hẹn với bản thảo trước khi cất đi.
Làm gì trong thời gian chờ?
Việc tốt nhất là viết một thứ khác. Một truyện ngắn mới, một loạt bài thơ, thậm chí một bài tập nhỏ. Viết thứ khác giúp đầu bạn rời khỏi thế giới của bản thảo cũ, và giữ cho tay không cứng.
Đọc cũng rất có ích, nhất là đọc những tác phẩm cùng thể loại với bản thảo đang nghỉ. Khi quay lại, bạn sẽ có những chuẩn mực mới trong đầu để so sánh.
Nếu có những ý tưởng sửa chợt nảy ra, hãy ghi chúng vào một tờ giấy riêng, đừng mở bản thảo ra. Như vậy bạn vừa giữ được ý, vừa không làm hỏng khoảng cách.
Một số người viết dùng thời gian này để nghỉ ngơi thật sự. Viết xong một bản thảo dài là một việc tiêu hao, và cơ thể, tinh thần cũng cần hồi phục.
Lần đọc đầu tiên sau khi nguội
Khi quay lại, hãy đọc cả bản thảo một mạch, như một người đọc bình thường, trong một hai buổi liên tục nếu được. Đừng dừng lại sửa. Lần đọc này để cảm toàn bộ.
Chỉ cầm bút đánh dấu nhẹ bên lề những chỗ bạn có phản ứng: chỗ thấy chán, chỗ thấy khó hiểu, chỗ thấy hay, chỗ thấy giả. Một ký hiệu đơn giản là đủ, không viết lời giải thích dài, vì bạn sẽ quay lại những chỗ đó ở vòng sau.
Đọc xong, viết ra một trang ghi chú về cảm nhận chung. Truyện này thật sự nói về điều gì. Đoạn nào mạnh nhất, đoạn nào yếu nhất. Nhân vật nào sống, nhân vật nào mờ. Trang ghi chú này là bản đồ cho vòng sửa.
Bạn có thể sẽ thất vọng ở lần đọc này. Điều đó bình thường. Bản thảo đầu tiên của hầu hết người viết đều thô. Sự thất vọng là dấu hiệu bạn đã có đủ khoảng cách để thấy nó.
Cái bẫy của việc sửa không bao giờ bắt đầu
Có những người viết để nguội rồi không bao giờ quay lại, vì sợ phải đối mặt với những gì đã viết. Bản thảo nằm đó, trong đầu vẫn là một tác phẩm tiềm năng, không ai chạm vào để làm vỡ ảo tưởng.
Cách thoát là đặt ngày cụ thể trên lịch cho lần đọc đầu tiên, ngay khi cất bản thảo đi. Coi nó như một cuộc hẹn không thể huỷ.
Và nhớ rằng sửa là nơi tác phẩm thật sự thành hình. Viết bản đầu là đắp đất, sửa là nặn tượng. Không có bước sửa, đất vẫn chỉ là đất.
Bài tập cho tập này: nếu bạn có một bản thảo vừa xong, hãy in ra, cất vào ngăn kéo, và ghi trên lịch ngày bạn sẽ đọc lại. Từ giờ tới ngày đó, viết ít nhất một truyện cực ngắn khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhờ người khác đọc trong lúc để nguội không?
Có thể, nếu bạn cần phản hồi sớm. Nhưng nhiều người viết thích tự đọc lại và sửa một vòng trước, để không làm phiền người đọc thử với những lỗi mình tự thấy được.
Để nguội có áp dụng cho bài viết ngắn như bài đăng mạng không?
Có, ở quy mô nhỏ. Viết xong để vài giờ hoặc qua đêm rồi đọc lại thường bắt được lỗi và câu thừa. Một đêm ngủ là khoảng cách rẻ mà hiệu quả.
Đọc trên giấy có thật sự khác đọc trên màn hình không?
Nhiều người viết thấy có, họ bắt được nhiều lỗi hơn khi đọc trên giấy. Có thể vì định dạng mới đánh lừa não, hoặc vì đọc giấy chậm hơn. Hãy thử và xem nó có hợp với bạn không.
Nếu đọc lại thấy cả bản thảo hỏng thì sao?
Hiếm khi cả bản thảo hỏng hết. Hãy tìm những phần còn sống, một nhân vật, vài cảnh, một ý tưởng, rồi xây lại quanh chúng. Viết lại từ đầu dựa trên những phần đó thường nhanh hơn bạn nghĩ.
Bao nhiêu vòng sửa là đủ?
Không có con số cố định. Nhiều người sửa ba bốn vòng, mỗi vòng tập trung một mặt. Dấu hiệu dừng là khi mỗi lần sửa chỉ còn đổi qua đổi lại mà không hay hơn.
