Viết cho tai nghe là viết câu ngắn vừa một hơi thở, nhắc lại ý chính nhiều hơn khi viết cho mắt, dùng lời chuyển đoạn rõ ràng để người nghe biết mình đang ở đâu, tránh những chuỗi số rối và mọi ký hiệu, và luôn luôn đọc to trước khi thu. Người nghe không thể lật lại trang trước, nên mọi thứ phải rõ ngay lần đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Bạn đang nghe chính một sản phẩm của loại kịch bản này. Mỗi tập Nhà Sáng Tác được viết ra để đọc thành tiếng. Hôm nay mình hé cho bạn xem bên trong cái nghề viết cho tai.
Mắt đọc khác tai nghe như thế nào?
Khi đọc, mắt có thể nhảy lại, đọc chậm chỗ khó, nhìn thấy cấu trúc đoạn văn, thấy tiêu đề, thấy chữ in đậm. Khi nghe, tai chỉ nhận một dòng âm thanh trôi qua, không có gì để nhìn, không có cách quay lại trừ khi tua.
Vì vậy văn viết cho tai phải đơn giản hơn về cấu trúc. Câu lồng nhiều mệnh đề, những cụm như mà trong đó, cái mà người mà, khiến người nghe lạc ngay. Một câu một ý là nguyên tắc an toàn.
Văn cho tai cũng phải tự tạo ra những gì mắt nhận từ trang giấy. Tiêu đề trở thành câu chuyển đoạn bằng lời. Chữ in đậm trở thành sự nhấn giọng hoặc nhắc lại. Danh sách gạch đầu dòng trở thành đầu tiên, tiếp theo, cuối cùng.
Một bài báo hay đem đọc nguyên văn thường nghe rất mệt. Đó là lý do người làm phát thanh luôn viết lại chứ không đọc nguyên bài viết.
Câu vừa một hơi thở
Người đọc cần lấy hơi. Nếu câu quá dài, họ phải ngắt giữa chừng ở chỗ không tự nhiên, người nghe sẽ hiểu sai. Câu vừa một hơi thở thường dễ đọc và dễ nghe nhất.
Xen câu dài và câu ngắn để tạo nhịp. Một chuỗi câu ngắn liên tiếp nghe như điện báo, một chuỗi câu dài nghe như ru ngủ. Nhịp tự nhiên của lời nói là sự xen kẽ.
Đặt thông tin quan trọng ở cuối câu. Tai người nhớ rõ nhất những gì vừa nghe. Thay vì nói điều quan trọng nhất là viết câu ngắn khi viết cho tai, hãy nói khi viết cho tai, điều quan trọng nhất là câu ngắn.
Tránh những từ dễ nghe nhầm khi đứng cạnh nhau, và những cụm có nhiều tiếng cùng âm đầu khó đọc. Đọc to sẽ lộ ra chúng ngay.
Chuyển đoạn và nhắc lại có chủ ý
Người nghe cần biết mình đang ở đâu trong câu chuyện. Những câu như giờ mình nói sang chuyện thứ hai, hoặc quay lại câu hỏi lúc đầu, làm việc của tiêu đề trong văn viết. Chúng có vẻ thừa khi đọc trên giấy, nhưng rất cần cho tai.
Nhắc lại cũng vậy. Trong văn viết, nhắc lại một ý là lặp. Trong văn nói, nhắc lại ý chính ở đầu, ở giữa và ở cuối giúp người nghe bám được, nhất là người nghe vừa nghe vừa nấu ăn hay lái xe, có lúc lơ đãng.
Nhưng nhắc lại phải có chủ ý, mỗi lần bằng một cách nói hơi khác, và mỗi lần thêm một chút gì mới. Nhắc y nguyên nhiều lần nghe như đang dạy trẻ nhỏ.
Một mẹo cấu trúc là nói trước người nghe sẽ được nghe những gì, rồi nói, rồi tóm lại những gì vừa nói. Cấu trúc này cũ nhưng vẫn hiệu quả với tai.
Con số, tên riêng và ký hiệu
Con số là kẻ thù của tai. Một câu có ba bốn con số chính xác, người nghe sẽ quên hết. Hãy làm tròn khi có thể, dùng so sánh dễ hình dung, như gần một nửa, khoảng gấp ba, và chỉ giữ một con số quan trọng nhất trong một câu.
Viết số bằng chữ trong kịch bản để người đọc không vấp. Viết ký hiệu như phần trăm hay dấu gạch chéo thì người đọc phải dịch trong đầu, dễ đọc sai hoặc ngập ngừng.
Tên riêng lạ, nhất là tên nước ngoài, nên được giới thiệu chậm, có khi kèm một câu giải thích ngắn. Lần nhắc sau có thể dùng cách gọi ngắn hơn.
Tránh viết tắt. Chữ viết tắt trên giấy thì gọn, nhưng đọc lên thì người đọc phải chọn đọc từng chữ cái hay đọc đầy đủ, và người nghe có thể không biết nó là gì.
Kịch nói phát thanh: khi âm thanh là sân khấu
Ngoài podcast trò chuyện, còn có kịch nói phát thanh, một loại hình có lịch sử lâu đời. Ở đây không có hình ảnh nào, mọi thứ phải được kể bằng thoại, tiếng động và âm nhạc.
Người viết kịch phát thanh phải cho người nghe biết ai đang nói mà không có hình. Cách hay là để nhân vật gọi tên nhau trong thoại, và giữ số nhân vật trong một cảnh ít, giọng khác nhau rõ.
Tiếng động thay cho bối cảnh. Tiếng ve, tiếng gà gáy, tiếng chợ, tiếng mưa trên mái tôn là đủ để người nghe dựng cả một không gian trong đầu. Người viết ghi những tiếng động quan trọng vào kịch bản.
Bài tập cho tập này: lấy một đoạn văn bạn đã viết cho mắt đọc, viết lại thành một đoạn cho tai nghe. Đọc to cả hai bản, ghi âm, rồi nghe lại xem bản nào dễ theo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Podcast có cần viết kịch bản đầy đủ không?
Tuỳ dạng. Podcast trò chuyện thường chỉ cần dàn ý và câu hỏi. Podcast kể chuyện hoặc giảng giải thì nên viết đầy đủ để giữ nhịp và chính xác. Nhiều người viết đầy đủ rồi khi thu thì nói theo ý.
Làm sao để đọc kịch bản mà không nghe như đọc?
Viết bằng giọng nói của chính mình ngay từ đầu, đọc to nhiều lần trước khi thu, và cho phép mình nói lệch chữ một chút khi thu. Đánh dấu chỗ nhấn và chỗ ngắt trên kịch bản cũng giúp.
Kịch bản một tập podcast dài bao nhiêu chữ?
Phụ thuộc tốc độ đọc của người dẫn. Cách chắc nhất là đọc to một đoạn, bấm giờ, rồi tính ra số chữ cho thời lượng bạn muốn.
Có nên dùng nhạc nền khi đọc kịch bản không?
Nhạc nền nhẹ có thể tạo không khí, nhưng không được át giọng. Với nội dung cần tập trung, ít nhạc nền thường tốt hơn. Nhớ chỉ dùng nhạc bạn có quyền sử dụng.
Viết cho tai có giúp viết cho mắt tốt hơn không?
Có. Đọc to và viết cho tai rèn bạn câu ngắn, nhịp tốt, ý rõ. Những kỹ năng đó làm văn viết cho mắt cũng dễ đọc hơn.
