Một nhân vật bắt đầu sống khi bạn biết rõ ba điều: họ muốn gì, tức điều họ nói ra và đuổi theo, họ thật sự cần gì, điều mà nhiều khi chính họ không biết, và họ sợ gì, nỗi sợ khiến họ không dám đi thẳng tới đích. Câu chuyện nảy ra từ chính khoảng cách giữa muốn, cần và sợ.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Người mới dựng nhân vật thường bắt đầu từ ngoại hình, tuổi tác, nghề nghiệp. Những thứ đó cần, nhưng chúng không làm nhân vật cử động. Tập này nói về động cơ, cái lõi bên trong.
Muốn và cần: hai thứ thường khác nhau
Điều nhân vật muốn là mục tiêu bên ngoài, cụ thể, nhìn thấy được: đậu đại học, cưới được người yêu, giành lại căn nhà, thắng một cuộc thi. Mong muốn này kéo câu chuyện đi tới.
Điều nhân vật cần thường là một thứ bên trong: học cách tha thứ, chấp nhận mình không hoàn hảo, dám tin người khác. Nhân vật thường không ý thức được nhu cầu này, hoặc chối bỏ nó.
Truyện hay thường đặt muốn và cần vào thế đối nghịch. Một người cha muốn con thành bác sĩ để có tương lai ổn định, nhưng điều ông cần là học cách lắng nghe con. Càng đuổi theo điều muốn, ông càng xa điều cần.
Cuối truyện, nhân vật có thể đạt điều muốn mà mất điều cần, hoặc bỏ điều muốn để có điều cần. Lựa chọn đó chính là ý nghĩa của câu chuyện.
Tìm nỗi sợ gốc của nhân vật
Mỗi người đều có một nỗi sợ sâu, thường hình thành từ một tổn thương cũ. Sợ bị bỏ rơi, sợ bị coi thường, sợ mất kiểm soát, sợ trở thành giống cha mẹ mình. Nỗi sợ này điều khiển rất nhiều hành vi mà nhân vật không nhận ra.
Hãy hỏi: chuyện gì đã xảy ra với nhân vật trước khi truyện bắt đầu, khiến họ sợ điều đó. Không cần kể hết trong truyện. Nhưng bạn biết, và cái biết đó sẽ thấm vào cách bạn viết họ.
Ví dụ mình tự đặt: một cô gái luôn từ chối khi ai muốn giúp. Người đọc thấy cô cứng đầu. Bạn biết là hồi nhỏ, mỗi lần nhận giúp đỡ của họ hàng, mẹ cô lại bị nhắc mãi về món nợ ân tình. Nỗi sợ mắc nợ đi theo cô cả đời.
Nỗi sợ làm nhân vật có lý do để hành động sai, và hành động sai là thứ làm câu chuyện có kịch tính.
Cho mong muốn va vào nỗi sợ
Khoảnh khắc mạnh nhất của một truyện thường là lúc nhân vật buộc phải đối mặt với nỗi sợ của mình để đạt được điều mình muốn. Cô gái sợ mắc nợ ân tình giờ phải nhờ chính người cô từng từ chối để cứu cửa hàng của mình.
Người viết phải tạo ra những tình huống ép nhân vật tới đúng chỗ đó. Đừng để nhân vật vòng qua được nỗi sợ quá dễ. Mỗi lần họ né, hãy làm cho cái giá của việc né tăng lên.
Đây là chỗ nhiều người viết tốt bụng mắc lỗi. Vì thương nhân vật, họ không nỡ dồn ép. Kết quả là nhân vật không bao giờ phải thay đổi, và câu chuyện thiếu sức nặng.
Hãy nhớ rằng thương nhân vật nghĩa là cho họ cơ hội trưởng thành, và trưởng thành luôn đi qua đau.
Thể hiện qua lựa chọn, không qua mô tả
Bạn có thể viết cô ấy là người tự trọng và sợ phụ thuộc. Người đọc sẽ ghi nhận rồi quên. Nhưng nếu cô từ chối chiếc áo khoác người khác đưa giữa trời rét, dù môi đã tím, người đọc sẽ nhớ mãi.
Tính cách thật sự lộ ra khi nhân vật phải chọn, nhất là chọn dưới áp lực. Ai cũng tử tế khi không mất gì. Một người trả lại ví tiền nhặt được khi đang thiếu tiền đóng học cho con mới nói lên điều gì đó.
Hãy dựng những lựa chọn khó, không có đáp án dễ. Giữa hai điều tốt, hoặc giữa hai điều xấu. Lựa chọn khó cho người đọc cơ hội tự hỏi mình sẽ làm gì, và đó là lúc họ gắn bó với nhân vật.
Một nhân vật trải qua cả truyện mà không phải lựa chọn khó nào là một nhân vật đứng xem chứ không sống.
Hồ sơ nhân vật: viết gì cho đủ dùng?
Nhiều người viết lập hồ sơ nhân vật với hàng chục câu hỏi: món ăn yêu thích, màu sắc, nhóm máu. Có ích ở mức nào đó, nhưng dễ thành bài tập điền ô mà không chạm tới lõi.
Một hồ sơ gọn mà đủ dùng chỉ cần trả lời vài câu: nhân vật muốn gì trong truyện này, họ cần gì, họ sợ gì, chuyện gì trong quá khứ sinh ra nỗi sợ đó, họ nói dối mình điều gì, và họ sẵn sàng làm gì mà người khác không ngờ.
Câu họ nói dối mình điều gì đặc biệt hữu ích. Người cha tự nhủ mình làm vậy vì tương lai của con, trong khi thật ra là vì giấc mơ dang dở của chính ông. Lời nói dối đó là chỗ nhân vật dễ vỡ và đáng thương nhất.
Bài tập cho tập này: chọn một nhân vật bạn đang viết hoặc định viết. Trả lời sáu câu trên, mỗi câu một dòng. Câu nào bạn chưa trả lời được là chỗ nhân vật còn mờ.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật phụ có cần mong muốn và nỗi sợ không?
Có, dù không cần chi tiết như nhân vật chính. Một nhân vật phụ có mong muốn riêng sẽ không chỉ là công cụ cho nhân vật chính, và họ làm thế giới truyện có vẻ thật hơn.
Nhân vật có thể muốn nhiều thứ cùng lúc không?
Có, như người thật. Nhưng trong truyện, nên có một mong muốn chính rõ ràng kéo câu chuyện. Những mong muốn khác có thể tạo xung đột phụ.
Nhân vật thay đổi mong muốn giữa truyện có được không?
Được, và thường đó là một bước ngoặt mạnh. Khi nhân vật nhận ra điều mình đuổi theo là sai và đổi hướng, câu chuyện bước sang giai đoạn mới.
Làm sao để nhân vật không giống chính mình?
Cho nhân vật một nỗi sợ và một hoàn cảnh khác bạn. Thử viết nhân vật có quan điểm ngược với bạn và cố hiểu vì sao họ nghĩ vậy. Bài tập này mở rộng biên độ của bạn.
Nhân vật trong truyện thiếu nhi có cần nỗi sợ không?
Có, nhưng ở mức phù hợp với trẻ: sợ bóng tối, sợ bị bạn bè bỏ rơi, sợ làm bố mẹ buồn. Trẻ em gắn bó với nhân vật biết sợ và vượt qua nỗi sợ.
