Muốn sổ tay sáng tác thật sự có ích, bạn cần làm ba việc: ghi ngay lúc gặp, ghi chi tiết cụ thể chứ không ghi cảm xúc chung chung, và có một giờ cố định mỗi tuần để đọc lại. Thiếu việc thứ ba thì cuốn sổ chỉ là một cái nghĩa địa của những ý hay.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Hầu như ai viết cũng từng có lúc nghĩ ra một câu tuyệt hay trên đường về rồi quên sạch khi về tới nhà. Hôm nay mình nói về cái công cụ rẻ nhất mà quan trọng nhất của nghề này.
Sổ giấy hay ghi chú trên điện thoại?
Câu trả lời thật thà là dùng thứ nào bạn luôn mang theo. Một cuốn sổ đẹp nằm ở nhà thì vô dụng bằng một ứng dụng ghi chú xấu xí trong túi quần. Nhiều người viết dùng cả hai: điện thoại để bắt nhanh, sổ giấy để chép lại và nghĩ chậm.
Sổ giấy có một ưu điểm khó thay thế. Tay viết chậm hơn ngón cái gõ, nên khi chép lại bằng tay, bạn buộc phải chọn chữ, và trong lúc chọn chữ ý nghĩ tự sắp xếp lại. Nhiều câu văn hay ra đời đúng ở bước chép lại này.
Điện thoại thì thắng ở tốc độ và ở khả năng ghi âm. Có những ý đến lúc đang chạy xe, đang nấu ăn, lúc đó nói vào máy vài câu là đủ. Cái bẫy là ghi âm rồi không bao giờ nghe lại. Hãy đặt lịch chép những đoạn ghi âm ra chữ trong vòng vài ngày.
Dù chọn gì, hãy chỉ có một chỗ chính. Ý tưởng rải ở năm ứng dụng, ba cuốn sổ và mấy tờ giấy kẹp trong ví thì cũng như không có.
Nên ghi những gì vào sổ tay sáng tác?
Thứ đáng ghi nhất là chi tiết giác quan cụ thể. Mùi dầu gió trên áo ông ngoại. Tiếng dép lẹp xẹp của người đi chợ sớm. Màu nước con mương sau trận mưa đầu mùa. Đây là vật liệu bạn không thể tự bịa ra cho thật được khi đang ngồi viết.
Thứ hai là những câu nói nghe lỏm. Người Việt mình nói chuyện rất có hình ảnh, nhất là người lớn tuổi và người ở quê. Một câu than, một câu đùa, một lời mắng con đúng giọng vùng miền có thể mở ra cả một nhân vật. Chép nguyên văn, kể cả cái chỗ ngắt hơi.
Thứ ba là những câu hỏi chưa có lời đáp. Vì sao bà hàng xóm luôn đóng cửa sổ phía đông. Vì sao người ta lại khóc ở đám cưới. Câu hỏi là động cơ của truyện, nên một cuốn sổ đầy câu hỏi thì đầy động cơ.
Thứ cuối là những mảnh câu văn tự đến, dù bạn chưa biết chúng thuộc về đâu. Một câu mở đầu, một hình ảnh cho bài thơ, một dòng có thể thành điệp khúc. Ghi lại, đừng ép chúng phải có nhà ngay.
Cái sai hay gặp khiến cuốn sổ trở nên vô dụng
Sai lầm phổ biến nhất là ghi quá ngắn, ngắn đến mức chính mình đọc lại không hiểu. Một chữ như cái ghế xanh hay ông già và con chó có vẻ đủ lúc ghi, nhưng sau một tháng nó chỉ còn là một câu đố. Hãy ghi thêm một câu ngữ cảnh: ở đâu, vì sao mình để ý.
Sai lầm thứ hai là chỉ ghi những thứ trông có vẻ văn chương. Người mới hay ngại ghi những chuyện tầm thường, sợ cuốn sổ trông kém sang. Nhưng chính chuyện tầm thường được nhìn kỹ mới thành văn chương. Cuốn sổ là xưởng, không phải phòng trưng bày.
Sai lầm thứ ba là sửa và chấm điểm ngay trong lúc ghi. Bạn ghi một ý rồi lập tức nghĩ cái này dở quá và gạch đi. Giai đoạn ghi là giai đoạn nhặt, chưa phải giai đoạn chọn. Hãy để đến lúc đọc lại mới quyết định.
Sai lầm cuối là giữ sổ bí mật tới mức sợ chính mình đọc. Cuốn sổ không phải nhật ký để trút lòng. Nó là kho nguyên liệu, và nguyên liệu thì phải được lôi ra dùng.
Đọc lại và sắp xếp: bước biến ghi chép thành tác phẩm
Mình khuyên bạn chọn một buổi cố định trong tuần, chừng nửa tiếng, để đọc lại mọi thứ đã ghi trong bảy ngày qua. Lúc này bạn đóng vai biên tập viên của chính mình. Dòng nào vẫn còn làm bạn tò mò thì đánh dấu, dòng nào đã nguội thì cứ để đó, đừng xoá.
Sau đó gom những dòng được đánh dấu theo vài nhóm lỏng lẻo: nhân vật, nơi chốn, tình huống, câu văn, hình ảnh. Không cần hệ thống phức tạp. Mục đích là để khi ngồi viết một truyện về người già, bạn biết mở trang nào để tìm chi tiết.
Định kỳ khoảng một tháng, hãy đọc lại cả những dòng cũ. Có những ý ghi từ nửa năm trước bỗng sáng lên vì bây giờ bạn đã sống thêm, đã hiểu thêm. Ý tưởng cũng như rượu, có thứ cần thời gian.
Một mẹo nhỏ là chép những dòng đáng giá nhất sang trang đầu cuốn sổ mới mỗi khi bạn đổi sổ. Như vậy kho báu không bị chôn theo cuốn cũ.
Biến cuốn sổ thành thói quen chứ không phải đồ trang trí
Thói quen bền nhất là gắn việc ghi với một việc bạn vốn làm hằng ngày. Ghi ba dòng sau bữa sáng, hoặc trên chuyến xe buýt về nhà. Khi việc ghi bám vào một việc cố định, bạn không cần nhớ hay cần quyết tâm nữa.
Đừng đặt mục tiêu quá cao lúc đầu. Ghi một trang mỗi ngày nghe hay nhưng sẽ gãy sau một tuần. Ba dòng mỗi ngày thì giữ được hàng năm, và ba dòng nhân với ba trăm sáu mươi lăm ngày là một con số không nhỏ.
Khi thấy mình bỏ sổ vài tuần, đừng tự trách. Mở ra, ghi đúng một dòng về hôm nay, thế là đã quay lại. Người viết lâu năm nào cũng có những quãng bỏ sổ, cái khác là họ luôn quay lại.
Bài tập cho bạn: tối nay hãy mở sổ, ghi một âm thanh, một mùi và một câu nói bạn nghe được trong ngày. Chỉ ba dòng thôi, và nhớ ghi kèm nơi chốn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng ứng dụng ghi chú chuyên cho người viết không?
Ứng dụng nào cũng được, miễn là bạn mở nó nhanh và tìm lại được. Công cụ quá nhiều tính năng dễ khiến bạn mất thời gian sắp xếp thay vì ghi. Bắt đầu đơn giản rồi mới nâng cấp khi thật sự cần.
Sổ tay sáng tác khác nhật ký thế nào?
Nhật ký ghi lại đời mình để hiểu mình, còn sổ tay sáng tác ghi lại thế giới để dùng làm vật liệu. Một dòng nhật ký có thể chuyển thành ghi chú sáng tác, nhưng mục đích khi viết hai loại là khác nhau.
Nên ghi bằng chữ đẹp hay ghi nhanh cho kịp?
Ghi nhanh cho kịp, miễn là sau này bạn đọc được. Chữ đẹp không giúp ý tưởng hay hơn. Nếu sợ không đọc được thì chép lại sạch sẽ trong buổi đọc lại hằng tuần.
Làm sao tìm lại một ý cũ trong hàng chục cuốn sổ?
Đánh số trang và làm một mục lục ngắn ở cuối mỗi cuốn, ghi vài từ khoá kèm số trang. Với ghi chú trên điện thoại thì dùng thẻ hoặc từ khoá cố định như nhân vật, nơi chốn, câu văn.
Ghi chép người khác nói có sợ bị coi là nghe trộm không?
Bạn ghi lại cách người ta nói chứ không ghi danh tính hay chuyện riêng của họ. Khi đưa vào truyện, hãy đổi bối cảnh và nhân vật để không ai bị nhận ra. Đó là phép lịch sự cơ bản của người viết.
