Viết chung một tác phẩm thành công khi hai bên thống nhất từ trước về tầm nhìn cho tác phẩm, cách chia việc, ai là người quyết định cuối cùng khi bất đồng, và nhất là cách chia quyền tác giả cùng thu nhập nếu có. Tất cả nên được ghi lại bằng một văn bản đơn giản trước khi viết chữ đầu tiên, khi tình cảm còn đang tốt nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Viết chung có thể là trải nghiệm tuyệt vời, hai cái đầu nghĩ ra điều mà một cái đầu không nghĩ được. Nhưng nó cũng có thể kết thúc bằng một tình bạn đổ vỡ. Bài này chỉ nói cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý.
Thống nhất tầm nhìn trước khi viết
Trước hết, hai người cần ngồi lại trả lời cùng một bộ câu hỏi: tác phẩm này kể về điều gì, cho ai đọc, có giọng điệu thế nào, dài bao nhiêu, kết thúc ra sao. Nghe thì hiển nhiên, nhưng nhiều cặp viết chung chỉ phát hiện ra họ tưởng tượng hai cuốn sách khác nhau khi đã viết được nửa đường.
Hãy viết câu trả lời ra giấy, cả hai cùng đọc và đồng ý. Đây là la bàn chung. Khi bất đồng ở chi tiết, hai người quay lại la bàn để xem phương án nào gần tầm nhìn chung hơn.
Cũng nên nói thẳng về kỳ vọng ngoài tác phẩm: có định xuất bản không, có định gửi cuộc thi không, mỗi người dành bao nhiêu thời gian mỗi tuần. Một người coi đây là thú vui cuối tuần, một người coi là sự nghiệp, chắc chắn sẽ có va chạm.
Tầm nhìn có thể thay đổi trong quá trình viết, nhưng mỗi lần thay đổi nên được cả hai đồng ý và ghi lại.
Các cách chia việc phổ biến
Cách thứ nhất là chia theo phần: mỗi người viết một số chương, hoặc mỗi người viết một tuyến nhân vật. Cách này nhanh, nhưng dễ lệch giọng và cần một vòng sửa chung để làm liền mạch.
Cách thứ hai là chia theo tầng: một người lo cấu trúc, dàn ý, người kia viết bản nháp, rồi người thứ nhất sửa. Cách này hợp khi mỗi người mạnh một mặt khác nhau.
Cách thứ ba là viết cùng nhau, ngồi chung, bàn từng câu. Cách này cho ra giọng rất thống nhất nhưng chậm và đòi hỏi hai người thật sự hợp nhau. Nó phổ biến với người viết kịch bản hài, viết lời bài hát.
Với lời bài hát, việc chia rõ ai viết lời, ai viết nhạc thường dễ hơn. Nhưng nếu hai người cùng góp vào cả lời lẫn nhạc, càng cần ghi lại rõ ràng.
Giữ một giọng văn chung
Người đọc không nên cảm thấy cuốn sách được viết bởi hai người khác nhau, trừ khi đó là ý đồ, như truyện có hai người kể. Giữ giọng chung là việc khó nhất của viết chung.
Một cách làm là viết sẵn một bản hướng dẫn giọng: ngôi kể, độ dài câu, những từ nên tránh, cách xưng hô của nhân vật, cách trình bày thoại. Cả hai cùng tuân theo.
Đọc văn của nhau thường xuyên giúp hai giọng dần hội tụ. Có cặp viết chung quy ước mỗi người sửa phần của người kia, để mỗi trang đều đi qua cả hai tay.
Cuối cùng, nên có một vòng sửa do một người làm chính trên toàn bộ bản thảo, để đánh đều giọng. Người còn lại đọc và góp ý.
Chia quyền và thu nhập: nói sớm, viết ra
Theo cơ chế chung, khi hai người cùng trực tiếp sáng tạo ra một tác phẩm, họ có thể là đồng tác giả và cùng có quyền với tác phẩm đó. Nhưng ai góp bao nhiêu, quyền chia ra sao, ai được làm gì với tác phẩm khi người kia không đồng ý, là những chuyện rất dễ gây tranh cãi nếu không thoả thuận trước.
Một văn bản thoả thuận đơn giản nên ghi: tên hai người và vai trò, tên dự kiến của tác phẩm, cách ghi tên tác giả, tỉ lệ chia thu nhập, ai có quyền quyết định khi đem tác phẩm đi giao dịch, và chuyện gì xảy ra nếu một người rút lui giữa chừng.
Điều khoản rút lui đặc biệt quan trọng. Nếu một người bỏ ngang, phần họ đã viết thuộc về ai, người còn lại có được viết tiếp và xuất bản không. Nói trước những điều này nghe có vẻ bi quan, nhưng nó bảo vệ cả hai.
Với tác phẩm có giá trị thương mại, hãy nhờ luật sư xem qua văn bản. Chi phí nhỏ so với rắc rối có thể tránh được.
Khi bất đồng xảy ra
Bất đồng là chắc chắn có. Quan trọng là đã thống nhất từ trước cách xử lý. Có cặp chia quyền quyết định theo phần: ai lo cấu trúc thì quyết cấu trúc, ai lo thoại thì quyết thoại. Có cặp luân phiên, lần này người này quyết, lần sau người kia.
Khi bất đồng, hãy quay lại tầm nhìn chung đã viết ra. Phương án nào phục vụ tầm nhìn đó tốt hơn. Câu hỏi này chuyển cuộc tranh luận từ ai đúng sang cái gì tốt cho tác phẩm.
Nếu không thể dung hoà, đôi khi tốt nhất là chia tay sớm, tách tác phẩm theo thoả thuận đã có, còn hơn cố viết tiếp trong căng thẳng và làm hỏng cả tác phẩm lẫn tình bạn.
Bài tập cho tập này: nếu bạn đang hoặc sắp viết chung với ai, hãy cùng nhau trả lời năm câu hỏi về tầm nhìn và bốn câu hỏi về chia quyền trong bài này, ghi ra một trang giấy, cả hai cùng ký.
Câu hỏi thường gặp
Người góp ý tưởng có được tính là đồng tác giả không?
Theo nguyên tắc chung, chỉ góp ý tưởng mà không trực tiếp sáng tạo phần thể hiện thường không đủ để là đồng tác giả. Nhưng ranh giới có thể mờ, nên nếu ai đó góp nhiều, hãy thoả thuận rõ từ đầu về cách ghi nhận.
Tên ai đứng trước khi ghi đồng tác giả?
Không có quy tắc bắt buộc chung. Có thể theo thứ tự chữ cái, theo mức đóng góp, hoặc theo thoả thuận. Hãy quyết định sớm để tránh tranh cãi khi sắp in.
Viết chung qua mạng có ổn không?
Ổn, nhiều cặp viết chung chưa từng gặp mặt. Hãy dùng một nơi lưu trữ chung có lịch sử phiên bản, và hẹn những buổi nói chuyện đều đặn để giữ tầm nhìn chung.
Nếu đồng tác giả qua đời thì quyền ra sao?
Quyền tài sản của người đã mất thường được chuyển cho người thừa kế theo pháp luật. Đây là tình huống phức tạp, cần hỏi luật sư cụ thể.
Có nên viết chung với người thân không?
Có thể rất tốt vì hiểu nhau. Nhưng cũng chính vì thân, người ta ngại nói thẳng và ngại làm văn bản. Hãy vẫn làm thoả thuận rõ ràng, coi đó là cách giữ tình thân chứ không phải nghi ngờ nhau.
