Bí khi viết hiếm khi là hết ý tưởng thật sự. Thường nó là một trong mấy thứ cụ thể: không biết nhân vật muốn gì tiếp theo, câu chuyện đã rẽ sai ở đoạn trước mà mình chưa nhận ra, sợ viết ra thứ dở, hoặc đơn giản là cơ thể và đầu óc đã mệt. Mỗi kiểu bí có một cách gỡ khác nhau, nên việc đầu tiên là chẩn đoán xem mình đang bí kiểu gì.
Chào bạn, đây là Nhà Sáng Tác. Ai viết lâu cũng từng ngồi hàng giờ trước trang giấy không ra được chữ nào. Cảm giác đó rất khó chịu, nhưng nó có thể được hiểu và được xử lý. Tập này đi qua từng kiểu bí.
Bí vì không biết nhân vật muốn gì
Kiểu bí phổ biến nhất trong truyện là bạn đã viết tới một cảnh, và không biết tiếp theo nhân vật sẽ làm gì. Thường nguyên nhân là bạn đã mất liên lạc với mong muốn của nhân vật. Họ đang đi đâu, muốn gì ngay lúc này.
Cách gỡ là quay lại hỏi nhân vật. Viết một đoạn ngắn, không đưa vào truyện, trong đó nhân vật tự nói về mình lúc này: đang muốn gì, sợ gì, ghét ai. Rất thường gặp là trong đoạn đó, nhân vật nói ra điều bạn cần.
Một cách khác là hỏi: chuyện tồi tệ nhất có thể xảy ra với nhân vật lúc này là gì. Rồi cho nó xảy ra. Câu chuyện bị bí thường là câu chuyện đang quá yên ổn. Một rắc rối mới, dù nhỏ như mất điện hay một vị khách không mời, cũng đủ để nhân vật phải cử động.
Nếu vẫn không được, có thể nhân vật chính chưa có mong muốn đủ mạnh từ đầu. Khi đó cần quay lại sửa phần nền, không phải cố đẩy tiếp.
Bí vì đã rẽ sai ở đoạn trước
Có những lần bí không phải vì đoạn đang viết, mà vì một quyết định sai ở vài chương trước. Câu chuyện đã đi vào ngõ cụt, và bạn cảm thấy, dù chưa biết vì sao.
Dấu hiệu của kiểu bí này là bạn viết được, nhưng chữ ra rất miễn cưỡng, cảnh nào cũng thấy giả. Bạn đang cố đi tiếp trên một con đường không dẫn tới đâu, và một phần trong bạn đã biết điều đó trước khi lý trí chịu thừa nhận.
Cách gỡ là đọc lại vài chương gần nhất và tìm chỗ bạn bắt đầu thấy ít hứng thú. Thường đó là chỗ rẽ sai. Có thể một nhân vật làm điều không đúng tính cách, có thể bạn giải quyết một xung đột quá sớm.
Quay lại chỗ đó, thử một hướng khác. Việc này nghe như tốn công, nhưng thường nhanh hơn rất nhiều so với cố đẩy một câu chuyện đã chết.
Bí vì sợ viết dở
Kiểu bí này tinh vi hơn. Bạn biết khá rõ cần viết gì, nhưng mỗi câu viết ra đều thấy không đủ hay, xoá đi, viết lại, rồi xoá. Cuối buổi, trang giấy vẫn trống.
Nguồn gốc là bạn đang vừa viết vừa biên tập cùng lúc. Người biên tập trong đầu quá khắt khe, chặn mọi câu trước khi nó kịp ra đời.
Cách gỡ là tách hai vai đó ra. Khi viết nháp, cho phép mình viết dở. Có người viết bằng tay để không xoá được dễ dàng. Có người tắt màn hình, gõ mù. Có người tự hứa sẽ viết đủ một số chữ, dở cũng được.
Hãy nhớ rằng câu dở viết ra rồi thì sửa được, còn câu chưa viết thì không sửa được. Mình sẽ nói kỹ hơn về bản nháp đầu tiên ở một tập riêng.
Bí vì mệt và những thứ bên ngoài trang giấy
Có những lần bí chẳng liên quan gì tới câu chuyện. Bạn thiếu ngủ, đang lo chuyện tiền, chuyện gia đình, hoặc vừa trải qua một giai đoạn căng thẳng. Đầu óc không còn chỗ cho thế giới tưởng tượng.
Với kiểu bí này, cố ngồi viết thường chỉ làm mình thêm mệt và thêm tự trách. Cách gỡ là nghỉ thật sự, ngủ đủ, đi bộ, làm việc chân tay, gặp bạn bè.
Nhưng phân biệt nghỉ với trốn. Nghỉ là có chủ đích và có hạn, ví dụ nghỉ ba ngày rồi quay lại. Trốn là không có hạn và cứ trôi mãi. Hãy đặt ngày quay lại.
Trong lúc nghỉ, việc đọc hoặc xem những tác phẩm bạn yêu có thể nạp lại năng lượng. Nhiều người viết thấy hứng thú quay lại chính khi đang đọc sách của người khác.
Một số mẹo gỡ bí chung
Đổi môi trường viết. Ra quán cà phê, thư viện, công viên, hay chỉ đổi từ bàn sang ghế khác. Não phản ứng với không gian mới.
Đổi công cụ. Đang gõ máy thì chuyển sang viết tay, hoặc ngược lại. Đổi phông chữ, đổi cỡ chữ, hoặc in ra giấy. Những thay đổi nhỏ này có thể làm văn bản trông mới và gỡ được sự trì trệ.
Viết cảnh khác. Nếu kẹt ở chương mười, nhảy tới viết một cảnh bạn hào hứng ở chương mười lăm. Quay lại sau, có khi chương mười tự sáng ra.
Bài tập cho tập này: lần tới khi bị bí, đừng ngồi nhìn trang giấy quá mười lăm phút. Thay vào đó, viết ra một đoạn ngắn trả lời câu hỏi mình đang bí kiểu nào trong bốn kiểu trên, rồi chọn cách gỡ tương ứng.
Câu hỏi thường gặp
Bí văn có phải là dấu hiệu mình không có tài?
Không. Hầu hết người viết lâu năm đều từng bí, có khi kéo dài. Bí là một phần của quá trình sáng tạo, không phải bằng chứng về tài năng.
Có nên ép mình viết khi đang bí không?
Tuỳ kiểu bí. Nếu bí vì sợ viết dở, ép mình viết nháp thô thường hiệu quả. Nếu bí vì kiệt sức, ép viết chỉ làm tệ hơn, nên nghỉ.
Bí kéo dài nhiều tháng thì làm sao?
Hãy xem lại cuộc sống bên ngoài trang giấy, có thể có áp lực lớn cần giải quyết trước. Thử viết những thứ nhỏ, không áp lực như nhật ký, thư, thơ ngắn để giữ tay. Nếu kèm theo buồn bã kéo dài, hãy nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần.
Đọc sách khi bí có giúp không?
Thường có, vì nó nhắc bạn nhớ vì sao mình yêu việc viết. Nhưng cẩn thận đừng biến đọc thành cách trốn viết vô thời hạn.
Bí khi viết thơ có khác viết truyện không?
Thơ phụ thuộc nhiều vào cảm xúc và hình ảnh hơn là cấu trúc, nên bí thơ thường là bí cảm xúc. Đi ra ngoài quan sát, ghi lại hình ảnh, thường giúp thơ quay lại.
